به گزارش گروه بهداشت و درمان خبرگزاری سلامت(طبنا) به نقل از سایت نظام پزشکی کل کشور، دکتر ابراهیم نوری گوشکی، متخصص پزشکی خانواده در خصوص اجرای طرح پزشکی خانواده شهری در استانهای فارس و مازندران ذکر نمود:پس از گذشت ۳ سال از اجرای طرح پزشکی خانواده در روستاها، در سال ۱۳۸۷ اجرای طرح پزشکی خانواده در شهرها مورد توجه دولت وقت قرار گرفت ابتدا قرار بود فقط در شهرهای کمتر از ۵۰ هزار نفر اجرایی گردد و به تدریج به شهرهای با جمعیت بالاتر توسعه یابد. کارگروه تخصصی سلامت در برنامه پنجم توسعه در سال ۱۳۸۸ مصوب کرد که "وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موظف است «شبکه ارایه خدمات جامع و همگانی سلامت» را با تاکید بر مراقبت اولیه سلامت، خدمات سرپایی و مراقبت در خانواده مبتنی بر سطح بندی و نظام ارجاع با محوریت پزشک خانواده تا پایان سال اول برنامه باز طراحی و از ابتدای سال دوم در سراسر کشور اجرا نماید".  این پیشنهاد در بند ج ماده ۳۲ قانون برنامه پنجم توسعه(۱۳۹۵-۱۳۹۰ ) اینگونه مصوب شد "سامانه خدمات جامع و همگانی سلامت مبتنی بر مراقبتهای اولیه سلامت، محوریت پزشک خانواده در نظام ارجاع، سطح بندی خدمات، خرید راهبردی خدمات، واگذاری امور تصدی گری با رعایت ماده قانون مدیریت خدمات کشوری و با تأکید بر پرداخت مبتنی بر عملکرد، توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در سال اول برنامه و حین اجرا باز طراحی می شود و برنامه اجرائی آن با هماهنگی معاونت در شورای عالی سلامت و امنیت غذایی با اولویت بهره مندی مناطق کمتر توسعه یافته به ویژه روستاها، حاشیه شهرها و مناطق عشایری به تصویب می رسد. سامانه مصوب باید از سال دوم اجرای برنامه عملیاتی گردد".

طرح پزشک خانواده شهری در سال ۱۳۸۹  در ۳ استان سیستان و بلوچستان، خوزستان و چهارمحال و بختیاری برپایه نسخه معروف به ۰۱ پایه گذاری شد. اجرای آزمایشی طرح پزشک امین سازمان تامین اجتماعی در سال ۱۳۹۰ در گیلان و توقف آن پس از ۴ ماه به خاطر موازی کاری با طرح پزشک خانواده و مخالفت وزارت بهداشت موجب شد نسخه ۰۲ دستورعمل پزشک خانواده و نظام ارجاع در مناطق شهری که با مشارکت وزارت بهداشت و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تهیه  گردید و در شورای عالی سلامت و امنیت غذایی  تصویب شد ازسوی دولت در ۲۶ فروردین ماه ۱۳۹۱ ابلاغ شود. اگرچه به طور رسمی استقرار نسخه ۰۲ در سه استان فارس، مازندران و سیستان و بلوچستان اعلام شد و مقدمات اجرای آن در دانشگاههای علوم پزشکی تهران و شهید بهشتی هم فراهم شد اما در نهایت تنها دو استان فارس و مازندران، برای اجرای کامل آن پیشگام شدند. با تغییر وزیر بهداشت در دی ماه ۱۳۹۱ ، نسخه ۰۲ مجددا بازنگری شد و ۸ استان سیستان و بلوچستان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، خوزستان، یزد، قزوین و خراسان جنوبی برای اجرای برنامه مد نظر قرار گرفتند که با پایان دولت دهم این موضوع عملیاتی نگردید. پس از شروع به کار دولت یازدهم، بر اساس تعهدات رئیس جمهور و وزیر بهداشت در برنامه ارایه شده به مجلس شورای اسلامی مبنی برای اجرای راهبرد پزشک خانواده ونظام ارجاع با توجه به نظرات و توصیه کارشناسان ارزیابی طرح پزشک خانواده روستایی و شهری در دستور کار وزارت بهداشت قرار گرفت. تصویب نامه هیات وزیران در آبان ماه ۱۳۹۲، مبنی بر تشکیل کارگروه بررسی طرح تحول سلامت و یکی از اولویتهای آن، یعنی (استقرار سامانه خدمات جامع و همگانی سلامت در کلیه روستاها، حاشیه شهرها و مناطق عشایری) براهمیت مرور برنامه پزشک خانواده افزود.

طبق مطالعات پراکنده صورت گرفته دستاوردهای طرح ۰۲ از زمان اجرا؛ افزایش دسترسی آسان به خدمات اولیه بهداشتی، کاهش هزینه های سلامت و سهم خانوار از این هزینه ها، کاستن از بار مراجعه به پزشکان متخصص و فوق تخصص، هماهنگی سازمانهای بیمه گر با حوزه های وزارت بهداشت، کاهش حجم خدمات ارائه شده به بیمه شدگان و جمعیت تحت پوشش در سطوح بالاتر، تعمیر و تجهیز مراکز شهری، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی به صورت محدود، افزایش اشتغال زایی گروه های پزشکی و آموزش کارکنان مراکز، پزشکان، ماماها و ... می باشد.

اما از چالشهای اجرایی طرح ۰۲ این بوده که بعضا درمان محور بوده، به سایر اعضای تیم و استقلال حرفه ای و قانونی آنان توجه نشده است، میزان سرانه به طور مطلوب با نرخ تورم سالانه افزایش نداشته است، بازخورد از سطح دو و سه به سطح یک مطلوب نبوده، به مستندات علمی و مبتنی بر شواهد به جهت تدوین  و برنامه ریزی توجه نشده است، نظام پرداخت به غیر پزشکان شفاف نبوده، ارتباط کارفرمایی و کارگری بین پزشک عمومی و ماما یا پرستار آسیب زا بوده است، نحوه ارائه خدمات مامایی که خود حرفه ای مستقل، دارای شماره نظام و پروانه کار است وابسته شده و در نتیجه بیماران سرگردان و ماماها ناراضی هستند. ارجاعات غیرضروری و در نتیجه مداخلات و هزینه های غیرضروری افزایش یافته و فرهنگ سازی مناسبی صورت نگرفته است. لذا برای دستیابی به اهداف سطح دوم و سوم نیاز به تامین اعتبار و مدیریت برنامه در سطح ملی و استانی دارد.

حالا پس از گذشت ده سال از اجرای طرح پزشکی خانواده و نظام ارجاع در دو استان فارس و مازندران، بخشی از خدمات سرپایی سطح دو و همچنین اجرای برنامه های گذشته سلامت در بخش بهداشت و ارائه خدمات نوین سلامت در مناطق حاشیه نشین و شهری بالای ۲۰ هزار نفر، اکنون سیاستگذار به دنبال آن است که با بازنگری در شیوۀ اجرای برنامه های سلامت، الگویی را طراحی نماید که در حین پاسخگویی به چالش های عمدۀ نظام سلامت و استفاده از توا ن بخش خصوصی، بتواند در قالب طرح سلامت خانواده )پزشکی خانواده و نظام ارجاع(، مسیر دستیابی به اهداف برنامه پوشش همگانی سلامت جمعیت، بسته خدمتی جامع و کاهش پرداخت از جیب مردم را در قالب ساختار شبکه بهداشت و درمان مبتنی بر PHC هموار سازد.

نویسنده: دکتر ابراهیم نوری گوشکی، متخصص پزشکی خانواده