به گزارش خبرگزاری سلامت، این تحقیق بوسیله پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران و موسسات همکار در ۲۰ اوت ۲۰۲۶ در ژورنال PLOS Neglected Tropical Diseases منتشر شد، پشه‌های جمع‌آوری‌شده در استان سیستان و بلوچستان را بررسی و از تجزیه و تحلیل ژنتیکی برای بررسی منشأ این پشه‌ها و نحوه ورود آنها به ایران استفاده کرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که جمعیت پشه‌ها در این منطقه پیشینه ژنتیکی شگفت‌آوری متنوعی دارد که به ورودهای متعدد از نقاط مختلف جهان اشاره دارد.

چرا آئدس اجیپتی مهم است

آئدس اجیپتی، ناقل اصلی پشه برای ویروس‌های تب دنگی، چیکونگونیا، زیکا و تب زرد است. این گونه به ویژه با زندگی در کنار انسان‌ها سازگار شده است و می‌تواند در مقادیر کم آب جمع‌آوری‌شده در ظروف مصنوعی تولید مثل کند.

شناسایی این گونه در جنوب شرقی ایران مهم است زیرا این منطقه با کشورهایی که تب دنگی در آنها وجود دارد، هم‌مرز است و ارتباطات حمل‌ونقل و دریایی عمده‌ای دارد. محققان می‌گویند این ویژگی‌ها می‌تواند فرصت‌هایی را برای ویروس‌های منتقل‌شده توسط پشه فراهم کند تا در صورت ورود ویروس‌ها توسط پشه‌های آلوده یا افراد، خود را تثبیت کنند.

پشه‌ها در مکان‌های متعدد یافت شدند

پژوهشگران در یک دوره ۱۴ ماهه، نظارت را در سراسر سیستان و بلوچستان، از جمله مناطق مرزی، بنادر و مراکز شهری، انجام دادند.

آنها ۲۵۳ مکان نمونه‌برداری را بررسی کردند. تخم‌ها یا لاروهای آئدس اجیپتی در هشت مکان شناسایی شدند. اولین تله‌های مثبت مداوم در اوت ۲۰۲۳ در شهرستان چابهار شناسایی شدند. تا ژوئن ۲۰۲۴، مکان‌های مثبت دیگری در کنارک و نگور ظاهر شدند.

بررسی ریخت‌شناسی، پشه‌ها را به عنوان آئدس اجیپتی تأیید کرد و اولین سابقه مستند از این گونه در جنوب شرقی ایران را ارائه داد.

سرنخ‌های ژنتیکی به چندین مورد ورود اشاره دارند

یافتن پشه تنها بخشی از تحقیقات بود. پژوهشگران همچنین می‌خواستند ریشه‌های ژنتیکی آن را درک کنند. آنها دو ژن میتوکندریایی، معروف به COI و ND۴، را از پشه‌های ایرانی تجزیه و تحلیل کردند و توالی‌های آنها را با جمعیت‌های پشه از کشورهای دیگر مقایسه کردند.

آنالیز COI هفت هاپلوتایپ را در بین ۱۸ نمونه ایرانی شناسایی کرد، در حالی که آنالیز ND۴، ۱۰ هاپلوتایپ را در بین ۱۷ نمونه شناسایی کرد. الگوهای ژنتیکی نشان داد که پشه‌های ایرانی با جمعیت‌هایی از چندین منطقه جغرافیایی، از جمله آمریکای لاتین، آفریقا و آسیای جنوبی، مرتبط هستند.

یک پشه ایرانی به طور خاص با توالی از عربستان سعودی ارتباط نزدیکی داشت. هنگامی که این دو ژن با هم تجزیه و تحلیل شدند، نمونه‌های ایرانی با یک نمونه از سریلانکا یک گروه ژنتیکی تشکیل دادند.

روی هم رفته، این یافته‌ها نشان می‌دهد که پشه‌های جنوب شرقی ایران لزوماً از یک منبع واحد نیامده‌اند. در عوض، به نظر می‌رسد که جمعیت، منعکس کننده ورودهای متعدد و ارتباطات ژنتیکی مداوم با جمعیت‌های پشه در مناطق مختلف است.

چابهار ممکن است نقش مهمی داشته باشد

پژوهشگران معتقدند که بندر چابهار و مسیرهای تجاری دریایی ممکن است در ورود پشه آئدس اجیپتی به ایران نقش داشته باشند. این تفسیر با تاریخچه گسترده‌تر این پشه سازگار است. این گونه در ارتباط با جابجایی انسان و حمل و نقل بین‌المللی در سراسر قاره‌ها گسترش یافته است. تخم‌های آن می‌توانند در شرایط خشک شدن زنده بمانند و بنابراین می‌توانند به طور بالقوه در ظروف و اشیاء دیگر حمل شوند.

با این حال، یافته‌های ژنتیکی یک مسیر قطعی برای ورود را مشخص نمی‌کنند. در عوض، آنها از احتمال ورود مکرر از منابع مختلف پشتیبانی می‌کنند.

جمعیتی از پشه‌ها با تنوع ژنتیکی

یکی از یافته‌های قابل توجه، تنوع ژنتیکی پشه‌های ایرانی بود. شبکه ژنتیکی COI الگویی ستاره‌مانند داشت که یک هاپلوتیپ غالب در ۱۰ نمونه ایرانی مشترک بود. چنین الگویی می‌تواند با گسترش اخیر جمعیت یا جریان ژنی قابل توجه سازگار باشد.

شبکه ND۴ پیچیده‌تر بود، با هاپلوتیپ‌های متعدد و روابط ژنتیکی عمیق‌تر. نویسندگان خاطرنشان می‌کنند که تعداد محدود توالی‌های ND۴ موجود در دسترس عموم از کشورهای دیگر، چگونگی بازسازی دقیق منشأ پشه‌ها را محدود می‌کند.

این پژوهشگران همچنین تأکید می‌کنند که پیشینه‌های ژنتیکی مختلف می‌توانند برای سلامت عمومی مهم باشند زیرا جمعیت پشه‌ها ممکن است در ویژگی‌هایی مانند توانایی انتقال ویروس‌ها و حساسیت آنها به حشره‌کش‌ها متفاوت باشند.

آیا این یافته‌ها به معنای انتقال تب دنگی در حال حاضر است؟

خیر. این مطالعه وجود و استقرار ناقل پشه را نشان می‌دهد؛ اما نشان نمی‌دهد که پشه‌های جنوب شرقی ایران در حال حاضر ویروس دنگی را حمل یا منتقل می‌کنند.

نگرانی بهداشت عمومی این است که جمعیت تثبیت‌شده‌ی آئدس آئجیپتی می‌تواند مسیری را برای استقرار تب دنگی و سایر آربوویروس‌ها در صورت ورود ویروس‌ها به منطقه فراهم کند. بنابراین، این پژوهشگران جنوب شرقی ایران را به عنوان یک کریدور تهاجمی نوظهور توصیف می‌کنند و خواستار نظارت ژنتیکی مداوم و نظارت یکپارچه بر پشه‌ها هستند.

این یافته‌ها برای بهداشت عمومی چه معنایی دارد؟

این مطالعه تصویر خطر بیماری‌های منتقله از طریق پشه را در جنوب شرقی ایران تغییر می‌دهد. به جای اینکه صرفاً بپرسیم که آیا آئدس اجیپتی می‌تواند گاهی اوقات وارد منطقه شود، مقامات بهداشتی اکنون باید احتمال وجود یک جمعیت پشه تثبیت‌شده که قادر به ماندگاری و گسترش است را در نظر بگیرند.

نویسندگان توصیه می‌کنند که نظارت مداوم بر جمعیت پشه‌ها، از جمله ویژگی‌های ژنتیکی آنها، همراه با اقدامات کنترل ناقل تقویت‌شده، ادامه یابد. چنین نظارتی می‌تواند به شناسایی تغییرات در توزیع پشه‌ها، تشخیص موارد جدید و بهبود آمادگی برای تب دنگی و سایر بیماری‌های منتقله از طریق پشه کمک کند.

این مطالعه اولین شواهد مولکولی را ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد آئدس اجیپتی جمعیت‌های تثبیت‌شده‌ای در جنوب شرقی ایران دارد. تنوع ژنتیکی و ارتباط آن با پشه‌های آسیا، آفریقا و آمریکا نشان می‌دهد که این جمعیت ممکن است ناشی از معرفی‌های متعدد باشد که به طور بالقوه توسط تجارت و جابجایی انسان تسهیل شده است.

این یافته به این معنی نیست که تب دنگی در حال حاضر به صورت محلی در حال گسترش است، اما مسیر بالقوه جدیدی را برای تب دنگی و سایر آربوویروس‌ها برجسته می‌کند و لزوم نظارت و کنترل پایدار پشه‌ها را تقویت می‌کند.