به گزارش خبرگزاری سلامت (طبنا) از فارس، دکتر الناز رحمانی، جامعهشناس در مصاحبه اختصاصی با خبرنگار ما در مورد شبکه های اجتماعی و فضای مجازی فواید و آسیب های آن را تشریح کرد که در ذیل متن کامل مصاحبه را می خوانید :
مقدمه
گسترش شبکههای اجتماعی و حضور روزافزون افراد در فضای مجازی، تنها شیوه ارتباط و تبادل اطلاعات را تغییر نداده، بلکه به تدریج بر افکار، احساسات، رفتارها، سبک زندگی و حتی الگوهای مصرف افراد نیز اثر گذاشته است.
در این میان، روانشناسی اجتماعی با بررسی تأثیر حضور دیگران و گروههای اجتماعی بر رفتار و افکار انسان، میتواند به درک بهتر این تغییرات کمک کند.
دکتر الناز رحمانی، جامعهشناس، در گفتوگو با ما با تشریح مفهوم روانشناسی اجتماعی و تأثیر محیط اجتماعی بر رفتار انسان، به نقش شبکههای اجتماعی در شکلگیری الگوهای رفتاری، مصرفگرایی، مقایسه اجتماعی، فردگرایی و انزوای اجتماعی پرداخته است.
روانشناسی اجتماعی؛ مطالعه تأثیر جامعه بر افکار و رفتار انسان
سؤال: خانم دکتر، برای آغاز بحث، روانشناسی اجتماعی را چگونه تعریف میکنید؟
دکتر رحمانی:
بسمالله الرحمن الرحیم. برای شروع بحث، ابتدا باید به مفهوم روانشناسی اجتماعی توجه کنیم. روانشناسی اجتماعی به مطالعه رفتار، افکار و احساسات انسان در بستر اجتماعی و در ارتباط با دیگران میپردازد.
اگر بخواهیم این تعریف را سادهتر بیان کنیم، باید بگوییم بخشی از رفتارهای انسان تحت تأثیر گروه و اجتماعی شکل میگیرد که فرد در آن قرار دارد. انسان از خانواده، دوستان، محیط تحصیل، محیط کار و سایر گروههای اجتماعی که با آنها در ارتباط است، تأثیر میپذیرد.
البته این تأثیر فقط در حوزه رفتار نیست؛ بلکه افکار و احساسات فرد نیز میتواند تحت تأثیر دیگران قرار بگیرد. در واقع، روانشناسی اجتماعی تلاش میکند توضیح دهد که حضور واقعی، تصورشده یا حتی غیرمستقیم دیگران چگونه میتواند بر افکار، احساسات و رفتار ما اثرگذار باشد.
فضای مجازی؛ محیط اجتماعی جدید انسان امروز
سؤال: با توجه به گسترش شبکههای اجتماعی، آیا میتوان فضای مجازی را نیز بخشی از محیط اجتماعی انسان امروز دانست؟
دکتر رحمانی:
قطعاً. اگر در گذشته درباره محیط اجتماعی فرد صحبت میکردیم، معمولاً خانواده را نخستین محیط اجتماعی او میدانستیم. فرد به تدریج وارد مدرسه، دانشگاه، محیط کار، گروههای دوستانه و سپس زندگی خانوادگی میشد و دایره ارتباطات اجتماعی او گسترش پیدا میکرد.
اما امروز یک محیط اجتماعی مهم دیگر نیز به این مجموعه اضافه شده است و آن، فضای مجازی است.
فرد در حالی که در دنیای واقعی با خانواده، دوستان، همکاران و سایر گروههای اجتماعی ارتباط دارد، همزمان در فضای مجازی نیز حضور پیدا میکند. بنابراین نمیتوان این فضا را از زندگی اجتماعی امروز جدا کرد.
همانطور که رفتار و افکار ما میتواند از افرادی که در زندگی واقعی با آنها ارتباط داریم تأثیر بگیرد، افرادی که در شبکههای اجتماعی دنبال میکنیم نیز میتوانند به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بر ما اثر بگذارند.
آیا فقط افراد آشنا بر رفتار ما تأثیر میگذارند؟
سؤال: آیا این تأثیرگذاری فقط از سوی افرادی است که در زندگی واقعی آنها را میشناسیم؟
دکتر رحمانی:
خیر. یکی از ویژگیهای فضای مجازی این است که ما میتوانیم ساعتها با افرادی در ارتباط باشیم که شاید حتی یکبار هم آنها را از نزدیک ندیده باشیم.
ممکن است فردی را در شبکههای اجتماعی دنبال کنیم، سبک زندگی، نوع پوشش، سفرها، خریدها و حتی نوع تفکر او را ببینیم و به تدریج از برخی رفتارهای او الگوبرداری کنیم.
بنابراین، حتی افرادی که حضور فیزیکی در زندگی ما ندارند، میتوانند به واسطه حضورشان در فضای مجازی بر افکار، احساسات و رفتار ما تأثیر بگذارند.
الگوبرداری؛ از قاشق و چنگال تا سبک زندگی در فضای مجازی
سؤال: آیا میتوان برای تأثیر گروه و جامعه بر رفتار انسان مثال سادهای زد؟
دکتر رحمانی:
بله. یک مثال بسیار ساده، نحوه غذا خوردن است. ما از کودکی یاد میگیریم که از قاشق و چنگال استفاده کنیم. این رفتار تا حد زیادی از محیط اجتماعی و خانوادهای که در آن رشد کردهایم، آموخته میشود.
کودک میبیند اعضای خانواده چگونه غذا میخورند و به تدریج این رفتار برای او تبدیل به یک الگوی عادی و پذیرفتهشده میشود.
در فضای مجازی نیز فرآیند الگوبرداری میتواند اتفاق بیفتد. افراد ممکن است از الگوهایی که به صورت مداوم در شبکههای اجتماعی مشاهده میکنند، الگوبرداری کنند؛ از مدل لباس پوشیدن گرفته تا انتخاب کافه و رستوران، نوع سفر، وسایل مورد استفاده و حتی سبک زندگی.
هرچه فرد زمان بیشتری را در این فضا سپری کند و با افراد و محتوای خاصی در ارتباط باشد، احتمال تأثیرپذیری او از این الگوها نیز افزایش پیدا میکند.
سواد رسانهای؛ ضرورت زندگی در عصر شبکههای اجتماعی
سؤال: برای جلوگیری از تأثیرات منفی این الگوبرداری چه باید کرد؟
دکتر رحمانی:
اینجاست که موضوع سواد رسانهای اهمیت پیدا میکند.
فرد باید بداند چه کسانی را دنبال میکند، محتوایی که مشاهده میکند با چه هدفی تولید شده و آیا الگوبرداری از آن برای زندگی خودش مناسب است یا خیر.
گاهی تأثیرپذیری به شکل مستقیم اتفاق نمیافتد، بلکه فرد به صورت ناخودآگاه از الگوهایی که مرتب مشاهده میکند، تأثیر میگیرد.
بنابراین، اینکه ما در فضای مجازی چه کسانی را دنبال میکنیم و چه محتوایی را به صورت مداوم میبینیم، بسیار مهم است.
شبکههای اجتماعی چگونه مصرفگرایی را تقویت میکنند؟
سؤال: یکی از موضوعات مهم در فضای مجازی، گسترش مصرفگرایی است. شبکههای اجتماعی چه نقشی در این زمینه دارند؟
دکتر رحمانی:
شبکههای اجتماعی میتوانند مصرف تظاهری را تقویت کنند.
برای مثال، فردی ممکن است دائماً کالاهایی را که خریداری کرده، خودرویی که دارد، سفرهایی که رفته یا مکانهایی را که در آنها حضور داشته، به نمایش بگذارد.
وقتی دنبالکنندگان این تصاویر را میبینند و با آنها از طریق لایک و سایر واکنشها تعامل میکنند، این رفتار میتواند تقویت شود. در نتیجه ممکن است فرد دیگری نیز به سمت خرید همان کالا یا تجربه همان سبک زندگی برود، حتی اگر واقعاً به آن نیاز نداشته باشد.
البته باید تأکید کنیم که خرید یک کالای گرانقیمت به خودی خود به معنای مصرفگرایی نیست. مسئله زمانی مطرح میشود که مصرف از نیاز واقعی فاصله بگیرد و با هدف نمایش منزلت اجتماعی، جلب توجه یا نشان دادن جایگاه فرد به دیگران انجام شود.
مصرف برای نیاز یا مصرف برای دیدهشدن؟
دکتر رحمانی:
گاهی فرد کالایی را نه به دلیل نیاز، بلکه برای نشان دادن جایگاه اجتماعی خود خریداری میکند. ممکن است فرد به یک کافه برود نه صرفاً برای استفاده از خدمات آن، بلکه برای اینکه حضور خود را به دیگران نشان دهد.
در چنین شرایطی، مصرف دیگر فقط پاسخ به یک نیاز نیست؛ بلکه به ابزاری برای نمایش هویت و منزلت اجتماعی تبدیل میشود.
این مسئله میتواند تحت تأثیر فضای مجازی تشدید شود، زیرا فرد دائماً با تصاویر و الگوهایی مواجه است که در آنها سبک خاصی از زندگی به عنوان یک زندگی مطلوب و موفق به نمایش گذاشته میشود.
مقایسه اجتماعی؛ وقتی زندگی دیگران معیار ارزیابی خودمان میشود
سؤال: یکی دیگر از موضوعات مهم، مقایسه زندگی خود با دیگران در شبکههای اجتماعی است. این مسئله چه پیامدهایی دارد؟
دکتر رحمانی:
مقایسه اجتماعی یکی از موضوعات مهم در این زمینه است.
فرد در شبکههای اجتماعی دائماً میبیند دیگران چه میپوشند، کجا میروند، چه خودرویی دارند، کجا سفر میکنند و چه سبک زندگیای را به نمایش میگذارند.
در چنین شرایطی ممکن است شبکه اجتماعی به بستری برای مقایسه دائمی خود با دیگران تبدیل شود.
فرد به تدریج ممکن است زندگی خودش را مانند یک پروژه شخصی ارزیابی کند و دائماً از خود بپرسد: «من چه دارم؟ چگونه به نظر میرسم؟ چقدر موفق هستم؟ چند نفر من را تأیید میکنند؟»
این روند میتواند زمینه تقویت فردگرایی و توجه بیش از اندازه به تصویر فرد از خودش در مقابل دیگران را فراهم کند.
آیا فضای مجازی میتواند باعث انزوا و فردگرایی شود؟
سؤال: آیا استفاده بیش از اندازه از فضای مجازی میتواند به انزوا یا فردگرایی منجر شود؟
دکتر رحمانی:
در برخی شرایط، بله.
یکی از موضوعات مهم در رشد اجتماعی انسان، حضور در گروههای واقعی و پذیرش نقشهای اجتماعی است. برای مثال، حضور در گروه دوستان، گروههای ورزشی و فعالیتهای اجتماعی به فرآیند اجتماعیشدن فرد کمک میکند.
اما اگر فرد، بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی، زمان بسیار زیادی را در فضای مجازی سپری کند و تعامل او با گروههای واقعی کاهش پیدا کند، ممکن است تمایل او برای حضور در جمعهای واقعی نیز کاهش یابد.
در این شرایط، فرآیند پذیرش نقشهای اجتماعی میتواند تحت تأثیر قرار گیرد و زمینه برای انزوا یا فردگرایی بیشتر فراهم شود.
فضای مجازی ذاتاً بد نیست؛ مسئله نحوه استفاده از آن است
سؤال: با توجه به آسیبهایی که مطرح شد، آیا باید فضای مجازی را یک پدیده منفی بدانیم؟
دکتر رحمانی:
خیر. نباید به این نتیجه برسیم که فضای مجازی ذاتاً بد است. این فضا میتواند کارکردهای مثبت زیادی داشته باشد و فرصتهای مناسبی برای آموزش، ارتباط، آگاهی و دسترسی به اطلاعات ایجاد کند.
مسئله اصلی، نحوه استفاده از این فضاست.
ما به سواد رسانهای، دانش و آگاهی نیاز داریم تا بتوانیم از ظرفیتهای مثبت فضای مجازی استفاده کنیم و در عین حال گرفتار آسیبهای آن نشویم.
یکی از آسیبهای مهم نیز احساس خودکمبینی و احساس عقبماندن از دیگران است.
وقتی فرد دائماً زندگیهای به ظاهر ایدهآل دیگران را در شبکههای اجتماعی مشاهده میکند، ممکن است زندگی خودش را با آن تصاویر مقایسه کند و احساس کند از دیگران عقب مانده است.
در حالی که باید توجه داشته باشیم آنچه در شبکههای اجتماعی میبینیم، الزاماً تمام واقعیت زندگی افراد نیست. افراد معمولاً بخشهایی از زندگی خود را که جذابتر و مطلوبتر است به نمایش میگذارند.
بنابراین اگر فرد بدون آگاهی و سواد رسانهای در معرض چنین محتواهایی قرار بگیرد، ممکن است دچار مقایسه اجتماعی، نارضایتی از خود و احساس ناکافی بودن شود.
در نهایت، هدف ما نباید حذف فضای مجازی از زندگی باشد؛ بلکه باید یاد بگیریم چگونه آگاهانه، متعادل و مسئولانه از آن استفاده کنیم تا فضای مجازی به جای تبدیل شدن به عامل آسیب، در خدمت رشد فردی و اجتماعی انسان قرار گیرد.