دندانپزشکی با بیهوشی برای کودکان، بزرگسالان، معلولین جسمی-ذهنی

بخشی از بیماران به دلایل سنی، جسمی یا روانی نمی‌توانند درمان‌های دندانپزشکی را با بی‌حسی و حالت عادی دریافت کنند از جمله آنها، کودک خردسالی که هنوز مفهوم همکاری روی صندلی دندانپزشکی را نمی‌فهمد، بزرگسالی که با دیدن مطب دچار فوبیا و ترس می‌شود، بیمار مبتلا به اوتیسم یا معلولیت ذهنی - جسمی که کنترل حرکات ارادی ندارد. برای این گروه‌ها، دندانپزشکی تحت بیهوشی و آرام‌بخشی راهی است که هم درمان را ممکن می‌کند و هم از آسیب‌های روانی جبران‌ناپذیر جلوگیری می‌کند.

دندانپزشکی با بیهوشی چیست؟

دندانپزشکی با بیهوشی و آرام‌بخشی به معنای استفاده از داروها و روش‌های دارویی خاصی است که به بیمار اجازه می‌دهد در محیطی آرام، بدون درد و بدون خاطره‌ی تلخ از درمان، خدمات دندانپزشکی را دریافت کند. برخلاف تصور عمومی، این روش یک فرمول واحد نیست بلکه طیفی از مداخلات را شامل می‌شود که از بی‌حسی ساده‌ی موضعی شروع و به بیهوشی عمومی کامل ختم می‌شود. انتخاب هر روش بر پایه‌ی سن بیمار، شدت اضطراب، وضعیت پزشکی و حجم درمان مورد نیاز صورت می‌گیرد.

تفاوت آرام‌بخشی و بیهوشی عمومی

بسیاری از بیماران و والدین این دو روش را یکسان می‌پندارند، در حالی که از نظر فیزیولوژیک با یکدیگر تفاوت‌های حیاتی دارند.

انتخاب میان این دو، تصمیم بالینی مهمی است. برای درمان‌های محدود در بزرگسال مضطرب یا جراحی سرپایی مانند کشیدن دندان عقل، آرام‌بخشی وریدی کافی است. اما برای بازسازی کامل دهان کودکی با ده تا پانزده دندان عفونی، یا برای بیمار مبتلا به اوتیسم شدید که کنترل حرکات ندارد، بیهوشی عمومی به‌دلیل داشتن سیستم حمایتی تنفسی و امکان درمان طولانی، انتخاب ایمن‌تر و منطقی‌تری است.

چه کسانی به دندانپزشکی با بیهوشی نیاز دارند؟

چهار گروه اصلی کاندیدای درمان تحت بیهوشی هستند و در هر گروه، تصمیم‌گیری پس از ارزیابی کامل بالینی گرفته می‌شود.

۱- کودکان خردسال و ناهمکار

کودکان زیر سن همکاری (۳ -۴ ساله) یا کودکانی که دهانشان دچار پوسیدگی‌های وسیع و شدید است، همکاری لازم با دندانپزشک کودکان و نشستن طولانی مدت روی صندلی دندانپزشکی را ندارند. تلاش برای نگه‌داشتن فیزیکی چنین کودکی، علاوه بر خطر بریدگی با ابزار تیز دندانپزشکی که با سرعت‌های بالای ۳۰۰ هزار دور در دقیقه می‌چرخد، عواقب روانی سنگینی مانند کابوس شبانه، لکنت زبان و فوبیای دائمی از کادر درمان بر جای می‌گذارد.

اگر هم این دیدگاه را دارید که دندان شیری خواهد افتاد، باید این را بدانید که عفونت دندان شیری با سرعتی باورنکردنی در فک حرکت کرده و به بافت‌های صورت سرایت می‌کند. به همین دلیل است که دندان پوسیده‌ای که تا دیروز درد نداشت، ناگهان ظرف چند ساعت باعث تورم شدید صورت و آبسه می‌شود.

دکتر هانیه حائری، دندانپزشک کودکان در شرق تهران درباره این خاطره را در رابطه عدم درمان دندان پوسیده کودک نقل می‌کنند:

مادری داشتم که از ترس بیهوشی، درمان دندان کودک خردسالش را به تعویق انداخت. یک ماه بعد با چشمانی گریان مراجعه کرد؛ عفونت دندان فک بالا به مغز کودک سرایت کرده بود و طفل معصوم مجبور شد به مدت ۹ روز در بیمارستان کودکان بستری شود و آنتی‌بیوتیک‌های وریدی بسیار قوی دریافت کند. در نهایت نیز مجبور شدیم تحت بیهوشی اورژانسی، تمام آن دندان‌های عفونی را بکشیم. این تعلل فاحش، آسیب‌های جسمی و روحی شدیدی به کودک تحمیل کرد که به راحتی قابل پیشگیری بود.

۲- افراد با ترس شدید از دندانپزشکی

افرادی که از دندانپزشکی ترس و فوبیا دارند، سال‌ها از مراجعه اجتناب می‌کنند تا زمانی که دهانشان به وضعیت اضطراری برسد. اضطراب شدید آستانه‌ی تحمل درد را پایین می‌آورد و ممکن است در حین درمان معمولی دچار وحشت و ترس یا افت فشار خون منجر شود. سدیشن عمیق یا بیهوشی عمومی به این افراد اجازه می‌دهد بدون آگاهی از صدای توربین، دیدن سوزن یا حس عبور زمان، درمان کامل را در یک جلسه دریافت کنند.

۳- بیماران دارای ناتوانی ذهنی یا حرکتی

برای عزیزان مبتلا به اوتیسم، سندرم داون، فلج مغزی، معلولیت ذهنی، دمانس یا آلزایمر پیشرفته امکان برقراری ارتباط کلامی و کنترل حرکات ارادی روی یونیت دندانپزشکی عملاً غیرممکن است. همچنین انقباضات ناخواسته‌ی عضلانی در بیماران فلج مغزی، رفتارهای واکنشی به نور شدید و صداهای ناشناخته در بیماران اوتیسمی، و سردرگمی در بیماران دمانس، همه دلیل کافی انتخاب بیهوشی برای دندانپزشکی معلولین به‌عنوان ایمن‌ترین راه ارائه‌ی خدمات به این قشر آسیب‌پذیرند.

۴- نیازمندان درمان گسترده در یک جلسه

بیمارانی که به ده‌ها ترمیم، چند عصب‌کشی، چند روکش یا کشیدن دندان‌های متعدد نیاز دارند، در حالت عادی باید جلسات فرسایشی و طولانی را تحمل کنند. بیهوشی عمومی این امکان را می‌دهد که تمام درمان‌ها در یک جلسه‌ی جامع و با بالاترین کیفیت انجام شود.

در تهران، کلینیک‌های تخصصی معدودی این خدمت را برای هر سه گروه کودکان، بزرگسالان مضطرب و بیماران دارای معلولیت ارائه می‌دهند. 

آیا دندانپزشکی با بیهوشی خطرناک است؟

این را بدانید که حتی روی بروشور یک قرص استامینوفن ساده نیز عوارضی که ممکن است داشته باشد هر چند نادر و محدود ذکر شده است، پس هر مداخله دارویی بدون عوارض نیست اما با توجه به تجهیزات، بررسی‌ها و نظارت تیم تخصصی بیهوشی ریسک عوارض و خطرهای احتمالی به کمترین سطح ممکن رسیده است.

به طور معمول در روز چند صد درمان در رشته‌های مختلف پزشکی با بیهوشی در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی برای کودک و بزرگسال انجام می‌شود، پس این چیز جدیدی نیست که به خاطر ترس از بیهوشی درمان دندانپزشکی را به تعویق بیندازید.

در مورد عوارض بیهوشی این رو خاطر نشان کنیم که بخش عمده‌ عوارض بیهوشی موقتی و گذرا هستند.

1. خواب‌آلودگی و گیجی به‌دلیل باقی‌ماندن دارو در بدن
2. گلودرد خفیف و گرفتگی صدا ناشی از لوله‌ی تنفسی
3. حالت تهوع خفیف در ساعات اول
4. تب حدود نیم درجه‌ای
5. بی‌قراری موقت هنگام بیدار شدن

همگی طبیعی هستند و ظرف چند ساعت تا دو روز کاملاً برطرف می‌شوند. اگر تب کودک از ۳۸.۳ درجه‌ی سانتی‌گراد بالاتر رفت یا بیش از هشت ساعت طول کشید، تماس با پزشک ضروری است.

چگونه یک مرکز معتبر دندانپزشکی با بیهوشی در تهران انتخاب کنیم؟

انتخاب مرکز درمانی مناسب به اندازه‌ی انتخاب پزشک، در حفظ سلامت بیمار تعیین‌کننده است. مرکز معتبر باید چند ویژگی کلیدی داشته باشد.

نخست، مجوز رسمی از معاونت درمان دانشگاه علوم پزشکی مربوطه برای ارائه‌ی خدمات دندانپزشکی تحت بیهوشی.

دوم، حضور مستقیم پزشک متخصص بیهوشی (و در کودکان ترجیحاً فوق‌تخصص بیهوشی کودکان) در تمام مدت درمان؛ دندانپزشک هرگز نباید خود کار بیهوشی را انجام دهد.

سوم، مجهز بودن به ماشین بیهوشی با سیستم fail-safe، مانیتورینگ ثانیه‌ای علائم حیاتی، لارینگوسکوپ، لوله‌های تنفسی، پمپ‌های تزریق وریدی، ساکشن پرقدرت و داروهای احیای اورژانسی.

چهارم، وجود بخش ریکاوری تخصصی با پرستاران آموزش‌دیده و امکان اکسیژن‌رسانی صد درصد.

پیش از قبول نوبت، منطقی است که بیمار یا خانواده از دندانپزشک بپرسند کار در کدام مرکز انجام می‌شود، پزشک متخصص بیهوشی چه کسی است، و بخش ریکاوری به چه تجهیزاتی مجهز است. مراکز استاندارد با کمال میل به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهند.