به گزارش گروه اجتماعی خبرگزاری سلامت(طبنا)، معصومه مشهدی، مدیرکل مبارزه با موادمخدر ستاد مبارزه با موادمخدر، در پنل تخصصی «چالش‌های مواد روان‌گردان نوظهور (NPS) در امر مبارزه با مواد مخدر» در نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد در دانشگاه علوم پزشکی ایران، با تشریح ابعاد مختلف این پدیده، بر ضرورت ارتقای توان شناسایی، پایش و مقابله با ترکیبات جدید روان‌گردان تأکید کرد.
وی با اشاره به سابقه تاریخی مصرف مواد در جوامع بشری اظهار کرد: مواد مخدر و روان‌گردان از دیرباز در جوامع مختلف مورد استفاده قرار گرفته‌اند و به‌تدریج، با افزایش نگرانی‌ها درباره پیامدهای مصرف و سوءمصرف آن‌ها، چارچوب‌های قانونی و بین‌المللی برای کنترل این مواد شکل گرفته است.
مشهدی با تشریح تفاوت میان مواد مخدر، روان‌گردان‌ها، محرک‌ها و پیش‌سازهای شیمیایی گفت: این گروه‌ها از نظر ماهیت و نحوه تأثیرگذاری بر بدن و سیستم عصبی با یکدیگر تفاوت دارند. مواد روان‌گردان بر عملکرد سیستم عصبی مرکزی تأثیر می‌گذارند، محرک‌ها موجب افزایش فعالیت این سیستم می‌شوند و پیش‌سازها نیز ترکیباتی هستند که می‌توانند در فرایند تولید مواد غیرقانونی مورد استفاده قرار گیرند.
چارچوب‌های بین‌المللی کنترل مواد مخدر و روان‌گردان
مدیرکل مبارزه با موادمخدر ستاد با اشاره به روند شکل‌گیری اسناد بین‌المللی کنترل مواد اظهار کرد: نگرانی مشترک کشورها درباره پیامدهای مصرف مواد مخدر، زمینه تدوین کنوانسیون‌ها و چارچوب‌های قانونی بین‌المللی را فراهم کرد؛ چارچوب‌هایی که در ادامه، کنترل مواد روان‌گردان و پیش‌سازهای شیمیایی را نیز دربر گرفتند.
وی با اشاره به کنوانسیون واحد مواد مخدر سال ۱۹۶۱ و کنوانسیون مواد روان‌گردان سال ۱۹۷۱ افزود: این اسناد با هدف کنترل مواد تحت نظارت، محدود کردن سوءاستفاده از آن‌ها و سامان‌دهی دسترسی به مواد مورد استفاده در حوزه‌های پزشکی و علمی تدوین شدند.
تغییر سریع ترکیبات شیمیایی؛ چالش اصلی شناسایی مواد نوظهور
مشهدی، مواد روان‌گردان نوظهور را از جمله چالش‌های مهم نظام‌های سلامت و مقابله با مواد مخدر دانست و گفت: این مواد ممکن است به‌صورت خالص یا در قالب فرآورده‌های مختلف عرضه شوند و در زمان شناسایی، هنوز در فهرست‌های موجود مواد تحت کنترل قرار نگرفته باشند.
وی افزود: تغییرات جزئی در ساختار شیمیایی یک ترکیب می‌تواند ویژگی‌ها و آثار آن را تغییر دهد و زمینه تولید مواد جدیدی را فراهم کند که اطلاعات علمی کافی درباره پیامدهای مصرف آن‌ها در دسترس نیست.
به گفته وی، تنوع بالای ترکیبات، محدودیت اطلاعات درباره عوارض بالینی و پیامدهای اجتماعی، دشواری شناسایی و تجزیه‌وتحلیل آزمایشگاهی و سرعت بالای ورود و جایگزینی این مواد در بازار، از مهم‌ترین موانع مقابله مؤثر با مواد روان‌گردان نوظهور به شمار می‌روند.
مدیرکل مبارزه با موادمخدر ستاد با اشاره به چرخه سریع تغییر این مواد در بازار مصرف تصریح کرد: ممکن است یک ترکیب جدید در مدت‌زمانی حدود دو سال وارد بازار شود و پیش از آنکه دستگاه‌های مسئول فرصت کافی برای شناسایی و بررسی آن پیدا کنند، جای خود را به ترکیبات دیگری بدهد. این روند، تدوین مقررات متناسب و اجرای اقدامات پیشگیرانه و مقابله‌ای را با دشواری مواجه می‌کند.
عرضه محصولات با نام‌های جذاب و ضرورت آگاهی‌بخشی به جوانان
مشهدی با اشاره به دسته‌بندی مواد روان‌گردان نوظهور بر اساس آثار دارویی و ساختار شیمیایی بیان کرد: این مواد از نظر اثرگذاری می‌توانند در گروه‌هایی مانند محرک‌ها، توهم‌زاها و آرام‌بخش‌ها قرار گیرند. شناخت دقیق ویژگی‌های هر گروه، نقش مهمی در ارزیابی مخاطرات و انتخاب روش‌های مناسب شناسایی و مقابله دارد.
وی همچنین نسبت به عرضه برخی محصولات با نام‌های تجاری و مستعار، از جمله عناوینی مانند «ادویه» یا «بخور گیاهی»، هشدار داد و گفت: استفاده از نام‌های جذاب و گمراه‌کننده ممکن است موجب افزایش کنجکاوی و تمایل جوانان و دانش‌آموزان به تجربه این محصولات شود؛ درحالی‌که ترکیبات شیمیایی و آثار آن‌ها می‌تواند مخاطرات جدی برای سلامت به همراه داشته باشد.
این مقام مسئول، افزایش آگاهی عمومی درباره ماهیت واقعی این محصولات را از اقدامات ضروری در حوزه پیشگیری برشمرد و بر اهمیت آموزش هدفمند گروه‌های در معرض خطر تأکید کرد.
سه چالش حقوقی، درمانی و اجتماعی در مقابله با مواد روان‌گردان نوظهور
مدیرکل مبارزه با موادمخدر ستاد، چالش‌های مقابله با مواد روان‌گردان نوظهور را در سه حوزه حقوقی، درمانی و بهداشتی و اجتماعی قابل بررسی دانست.
وی در تشریح چالش‌های حقوقی گفت: فهرست‌های مواد تحت کنترل در کنوانسیون‌های بین‌المللی سال‌های ۱۹۶۱ و ۱۹۷۱، به‌تنهایی پاسخ‌گوی سرعت و گستره تغییرات ترکیبات جدید نیستند. ورود مستمر مواد تازه به بازار و افزایش تعداد ترکیبات شناسایی‌شده، ضرورت بازنگری در سازوکارهای قانونی و تسریع فرایند اصلاح مقررات را دوچندان کرده است.
مشهدی ادامه داد: فاصله میان سرعت تغییرات بازار و روند قانون‌گذاری می‌تواند اثربخشی اقدامات مقابله‌ای را کاهش دهد؛ ازاین‌رو، پویاسازی قوانین و ایجاد سازوکارهای متناسب با تحولات این حوزه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به چالش‌های درمانی و بهداشتی اشاره کرد و افزود: محدودیت ظرفیت آزمایشگاه‌های تخصصی و تأخیر در شناسایی برخی ترکیبات جدید می‌تواند دسترسی کادر درمان به اطلاعات مورد نیاز را با مشکل مواجه کند. این مسئله به‌ویژه در موارد مسمومیت‌های حاد و عوارض شدید ناشی از مصرف مواد ناشناخته اهمیت بیشتری دارد.
ضرورت تقویت نظام پایش و توسعه همکاری‌های بین‌بخشی
مشهدی با تأکید بر ضرورت ایجاد و تقویت نظام رصد مستمر مواد روان‌گردان نوظهور اظهار کرد: دستگاه‌های دولتی، از جمله وزارت بهداشت و سایر نهادهای مرتبط، ظرفیت‌هایی برای جمع‌آوری و پایش اطلاعات دارند، اما لازم است این ظرفیت‌ها توسعه یابد تا داده‌ها به‌صورت منظم جمع‌آوری، تحلیل و در فرایند تصمیم‌گیری و اقدامات مقابله‌ای استفاده شوند.
وی تقویت آزمایشگاه‌های سم‌شناسی پلیس و سایر مراکز تخصصی، افزایش سرعت شناسایی ترکیبات جدید و توسعه تبادل اطلاعات میان دستگاه‌های مسئول را از دیگر اولویت‌های این حوزه برشمرد.
مدیرکل مبارزه با موادمخدر ستاد همچنین با اشاره به ضرورت اصلاح و به‌روزرسانی قوانین مبارزه با مواد مخدر گفت: با وجود اقدامات انجام‌شده، کندی فرایند اصلاحات قانونی همچنان یکی از موانع پاسخ‌گویی سریع به تحولات بازار مواد روان‌گردان نوظهور است.
وی در پایان، مقابله مؤثر با این مواد را مستلزم هم‌افزایی میان نظام سلامت، نهادهای قانون‌گذار و دستگاه‌های اجتماعی دانست و خاطرنشان کرد: استفاده از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد، آموزش جوانان و افزایش آگاهی عمومی می‌تواند در پیشگیری از مصرف، شناسایی زودهنگام تهدیدها و کاهش آسیب‌های ناشی از مواد روان‌گردان نوظهور نقش مؤثری ایفا کند.