به گزارش خبرنگار خبرگزاری سلامت (طبنا) زنجان،درمان اعتیاد برای بسیاری از افراد، آغاز دوباره زندگی است؛ مسیری که با تصمیم به ترک مصرف، مراجعه به مراکز درمانی و اعتماد به پزشک آغاز می‌شود و برای ادامه آن، دسترسی منظم به دارو و خدمات تخصصی ضرورت دارد. اما مشکلات مربوط به تأمین و توزیع داروهای درمان اعتیاد، اجرای دستورالعمل‌های جدید و تعطیلی تعدادی از مراکز درمان سوءمصرف مواد در استان زنجان، نگرانی‌هایی را درباره تداوم درمان بیماران و افزایش احتمال بازگشت آنان به مصرف مواد پرخطر ایجاد کرده است؛ موضوعی که به اعتقاد درمانگران و متخصصان این حوزه، در صورت بی‌توجهی می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای سلامت عمومی و امنیت اجتماعی به دنبال داشته باشد.
مراکز درمان سوءمصرف مواد با هدف کاهش آسیب‌های ناشی از اعتیاد، ارائه خدمات دارویی و روان‌شناختی و کمک به بازگشت بیماران به زندگی عادی فعالیت می‌کنند. با این حال، فعالان این حوزه معتقدند مشکلات اجرایی، محدودیت در دسترسی به داروهای درمانی، دشواری‌های سامانه ثبت اطلاعات بیماران و افزایش الزامات اداری، روند ارائه خدمات را با اختلال مواجه کرده است.
کاهش تعداد مراکز درمان اعتیاد از ۱۲۵ به ۷۵ مرکز
دکتر حمید آقایی، مدیر انجمن صنفی کارفرمایی مراکز درمان سوءمصرف مواد استان زنجان، با اشاره به فلسفه شکل‌گیری مراکز درمان اعتیاد اظهار کرد: این مراکز پس از سال‌ها تجربه در مبارزه با مواد مخدر و با هدف کاهش آسیب‌های اجتماعی، بهداشتی، فرهنگی، اقتصادی و جسمانی اعتیاد ایجاد شدند تا افراد مصرف‌کننده با دریافت داروهای درمانی و تحت نظارت پزشک، امکان بازگشت به زندگی طبیعی را پیدا کنند.
وی با بیان اینکه این شیوه درمان طی حدود ۲۰ سال گذشته نتایج قابل توجهی در کشور داشته است، افزود: بر اساس برآوردهای مطرح‌شده در این حوزه، حدود دو تا دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در کشور با استفاده از این روش تحت درمان قرار گرفته و از چرخه آسیب‌زای اعتیاد فاصله گرفته‌اند.
مدیر انجمن صنفی کارفرمایی مراکز درمان سوءمصرف مواد استان زنجان ادامه داد: این مراکز با سرمایه‌گذاری پزشکان و به‌کارگیری نیروهای آموزش‌دیده از جمله پرستاران و روان‌شناسان تأسیس شده‌اند و هزینه‌های راه‌اندازی و درمان نیز عمدتاً از سوی پزشکان و خود بیماران تأمین می‌شود؛ بنابراین این شیوه درمان، بدون تحمیل هزینه مستقیم درمان به دولت، خدمات گسترده‌ای ارائه کرده است.
آقایی با انتقاد از افزایش محدودیت‌های اجرایی در حوزه درمان اعتیاد گفت: طی بیش از یک سال و نیم گذشته، با تغییر برخی مسئولان و رویه‌های اجرایی، مشکلات متعددی برای مراکز و بیماران ایجاد شده و دستورالعمل‌های متعددی نیز صادر شده است که به اعتقاد ما، بخشی از آنها با شرایط واقعی مراکز درمانی تناسب ندارد.
وی با اشاره به اینکه استان زنجان از ظرفیت علمی قابل توجهی در زمینه مطالعات اعتیاد برخوردار است، تصریح کرد: با وجود حضور استادان و متخصصان باتجربه در این حوزه، از دانش و تجربه آنان به اندازه کافی در تصمیم‌گیری‌ها استفاده نمی‌شود و همین مسئله می‌تواند فاصله میان سیاست‌گذاری و واقعیت‌های درمان را افزایش دهد.
مدیر انجمن صنفی کارفرمایی مراکز درمان سوءمصرف مواد استان زنجان با بیان اینکه تعداد مراکز درمان اعتیاد استان از ۱۲۵ مرکز به ۷۵ مرکز کاهش یافته است، افزود: همچنین به گفته وی، روان‌پزشکان شاغل در این حوزه به دلیل مشکلات ایجادشده از چرخه درمان اعتیاد کنار رفته‌اند.
آقایی نسبت به تداوم این روند هشدار داد و گفت: نگرانی اصلی ما فروپاشی تدریجی ساختار درمان اعتیاد در استان و افزایش آسیب‌های ناشی از آن در جامعه است. همه افراد جامعه در معرض پیامدهای اجتماعی اعتیاد قرار دارند و حمایت از مراکز درمانی باید در اولویت مسئولان باشد.
کاهش مراجعه بیماران و اختلال در دسترسی به دارو
یک متخصص و فعال حوزه درمان اعتیاد در زنجان نیز با اشاره به دشواری‌های موجود در مسیر درمان بیماران اظهار کرد: اعتیاد بیماری پیچیده‌ای است و ترغیب فرد مبتلا برای ورود به مسیر درمان و تداوم آن، به‌مراتب دشوارتر از آن چیزی است که تصور می‌شود.
وی با بیان اینکه بسیاری از بیماران به دلیل انگ اجتماعی ناشی از اعتیاد تمایلی به مراجعه به مراکز درمانی ندارند، افزود: افرادی که با دشواری برای پذیرش بیماری خود به مراکز مراجعه می‌کنند، در صورت مواجهه با محدودیت‌های درمانی و مشکلات دریافت دارو ممکن است انگیزه خود را برای ادامه درمان از دست بدهند.
این فعال حوزه درمان اعتیاد با انتقاد از تعدد دستورالعمل‌ها و نبود تناسب برخی از آنها با شرایط مراکز درمانی، گفت: حجم بالای بخشنامه‌ها، مشکلات اجرایی و تصمیم‌گیری‌های غیرتخصصی، مراکز و درمانگران را با سردرگمی مواجه کرده و در برخی موارد امکان مدیریت مستمر درمان بیماران را کاهش داده است.
وی با اشاره به کاهش مراجعه‌کنندگان مراکز درمانی اظهار کرد: در برخی مراکز، تعداد بیماران از حدود ۱۲۰ نفر به ۸۰ نفر رسیده است که به معنای کاهش حدود ۳۰ تا ۴۰ درصدی مراجعات است. این کاهش می‌تواند نشانه‌ای نگران‌کننده از اختلال در دسترسی بیماران به خدمات درمانی باشد.
این متخصص با اشاره به کمبود و قطع دسترسی مستمر به برخی داروها، به‌ویژه شربت «اوپیوم»، خاطرنشان کرد: تعدادی از بیماران که پیش‌تر تحت نظارت پزشک و در مسیر درمان قرار داشتند، به دلیل مشکلات تأمین دارو و دشواری‌های موجود از ادامه درمان فاصله گرفته‌اند و احتمال بازگشت آنان به مصرف مواد غیرقانونی افزایش یافته است.
سامانه ثبت بیماران؛ راهکاری که به گفته درمانگران با مشکلات اجرایی روبه‌روست
وی با اشاره به راه‌اندازی سامانه ثبت اطلاعات بیماران و مدیریت توزیع دارو گفت: اصل ایجاد سامانه برای ساماندهی اطلاعات و جلوگیری از شکل‌گیری پرونده‌های کاغذی قابل قبول است، اما زیرساخت‌های فنی آن باید متناسب با شرایط مراکز درمانی و بیماران باشد.
این فعال حوزه درمان اعتیاد افزود: قطعی برق و اینترنت، ضعف زیرساخت‌های ارتباطی و اختلال در ورود اطلاعات، زمان زیادی از پزشکان و کارکنان مراکز می‌گیرد و در برخی موارد ثبت اطلاعات بیماران با دشواری فراوان انجام می‌شود.
وی ادامه داد: بخشی از بیماران حتی تلفن همراه یا سیم‌کارت به نام خود ندارند و برخی نیز به دلایل مختلف تمایلی به ثبت اطلاعات شخصی خود در سامانه نشان نمی‌دهند. این شرایط به‌ویژه برای بیماران ساکن مناطق محروم و شهرستان‌های دور از مرکز استان دشوارتر است.
این درمانگر اعتیاد با اشاره به تأخیر در روند تأیید و تحویل دارو گفت: به گفته مراکز، در برخی موارد داروها با تأخیری تا حدود ۱۰ روز به دست متولیان توزیع می‌رسد و همین مسئله می‌تواند استمرار درمان بیماران را مختل کند.
وی هشدار داد: هنگامی که بیمار به داروی مورد نیاز خود دسترسی نداشته باشد، ممکن است برای تأمین آن به بازار آزاد مراجعه کند یا به مصرف مواد غیرقانونی بازگردد؛ موضوعی که علاوه بر تحمیل هزینه‌های بیشتر، احتمال بروز تنش در خانواده و مشکلات اجتماعی را نیز افزایش می‌دهد.
ضرورت بازنگری در شیوه نظارت و توزیع دارو
دکتر فرید معنوی‌امین، متخصص پزشکی قانونی استان زنجان، نیز با اشاره به ویژگی‌های رفتاری و شرایط خاص بیماران مبتلا به اعتیاد اظهار کرد: افراد درگیر اعتیاد گروهی یکدست با شرایط و ویژگی‌های ثابت نیستند و برای برقراری ارتباط و جلب اعتماد آنان باید شرایط فردی و اجتماعی هر بیمار در نظر گرفته شود.
وی با بیان اینکه بسیاری از بیماران به پزشک معالج خود اعتماد دارند و ممکن است در ارتباط با افراد خارج از مجموعه درمانی با احتیاط رفتار کنند، افزود: همین اعتماد، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های مراکز درمان اعتیاد است و باید در طراحی سازوکارهای جدید درمانی و نظارتی مورد توجه قرار گیرد.
متخصص پزشکی قانونی استان زنجان با اشاره به دشواری فرایند تحویل دارو به مراکز درمانی گفت: در شرایط فعلی، ثبت مشخصات تک‌تک بیماران، بررسی میزان داروی دریافتی، دریافت اثر انگشت و تحویل پوکه داروها، مراحل متعددی را به فرایند درمان اضافه کرده است که موجب اتلاف وقت پزشکان و تحمیل هزینه به مراکز می‌شود.
معنوی‌امین ادامه داد: این فرایندها در برخی موارد فعالیت مراکز را برای چند روز با اختلال مواجه می‌کند و هم پزشکان و کارکنان و هم بیماران از وضعیت موجود رضایت ندارند.
وی با اشاره به تجربه مرکز درمانی خود گفت: پس از بروز مشکلات در تأمین شربت اوپیوم و دشواری ثبت اطلاعات در سامانه، حدود ۲۰ تا ۲۵ نفر از بیماران تحت درمان این مرکز به مصرف تریاک بازگشتند.
این متخصص با تأکید بر اینکه درمان اعتیاد صرفاً به تجویز دارو محدود نمی‌شود، اظهار کرد: داروهای نگهدارنده می‌توانند به کنترل مصرف، کاهش تمایل به مواد پرخطر و بازگشت تدریجی فرد به فعالیت‌های روزمره کمک کنند. بسیاری از بیماران با دریافت منظم دارو و پیگیری درمان توانسته‌اند دوباره به کار و زندگی خانوادگی بازگردند.
معنوی‌امین با بیان اینکه حدود نیمی از بیماران مورد اشاره در تجربه درمانی وی با این روش به شرایط زندگی عادی بازگشته‌اند، افزود: نباید افراد مبتلا به اعتیاد را بدون حمایت درمانی در جامعه رها کرد؛ بلکه باید با نگاه تخصصی و واقع‌بینانه، زمینه ادامه درمان آنان را فراهم ساخت.
وی راهکار اصلی را اصلاح سامانه ثبت اطلاعات، تقویت زیرساخت‌های فنی و استفاده از نیروهای متخصص برای مدیریت فرایندهای درمانی دانست و گفت: شرایط اقتصادی بیماران، نداشتن تلفن همراه یا سیم‌کارت شخصی و محدودیت دسترسی در مناطق دورافتاده باید در طراحی این سامانه‌ها مورد توجه قرار گیرد.
تعطیلی مراکز درمانی و سرگردانی صدها بیمار در ابهر
دکتر علیرضا امامی، رئیس سابق نظام پزشکی شهرستان ابهر، نیز با اشاره به تجربه ۱۸ ساله خود در حوزه درمان اعتیاد اظهار کرد: در سال‌های گذشته، بهزیستی نقش مهمی در نظارت و همکاری با مراکز درمان سوءمصرف مواد داشت و شناخت بیشتری از شرایط بیماران و نیازهای درمانی آنان وجود داشت.
وی ادامه داد: پس از انتقال مسئولیت این حوزه به وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی، به اعتقاد من، ورود برخی افراد فاقد تخصص کافی در زمینه درمان اعتیاد به تصمیم‌گیری‌ها، مشکلاتی را برای مراکز ایجاد کرده است.
امامی با بیان اینکه تصمیم‌گیری درباره درمان اعتیاد باید بر پایه دانش تخصصی و شناخت شرایط بیماران باشد، افزود: نظارت بر مراکز نباید صرفاً به بررسی اسناد، تعداد داروها و تحویل پوکه‌ها محدود شود، بلکه کیفیت خدمات درمانی و وضعیت واقعی بیماران نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرد.
رئیس سابق نظام پزشکی ابهر با اشاره به تعطیلی یک مرکز درمان اعتیاد در این شهرستان پس از ۱۸ سال فعالیت گفت: این مرکز حدود ۳۵۰ بیمار مراجعه‌کننده داشت و تعطیلی آن موجب سرگردانی بیماران و خانواده‌های آنان شده است؛ مسئله‌ای که باید از سوی متولیان حوزه سلامت مورد بررسی قرار گیرد.
وی با یادآوری نقش مراکز درمانی در کاهش آسیب‌های اجتماعی تصریح کرد: پیش از توسعه مراکز درمان اعتیاد، برخی مصرف‌کنندگان مواد در شرایط بسیار پرخطر و بدون دسترسی به خدمات بهداشتی و درمانی زندگی می‌کردند و مشکلاتی مانند بیماری‌های عفونی، از جمله ایدز و هپاتیت، نیز در میان این گروه اهمیت زیادی داشت.
امامی افزود: با فعالیت مراکز درمانی و حضور پزشکان، پرستاران، مددکاران و مشاوران، امکان ارائه داروهای تحت نظارت و خدمات روان‌شناختی فراهم شد و بسیاری از بیماران توانستند با حمایت خانواده و درمانگران به زندگی و فعالیت‌های روزمره خود بازگردند.
وی با اشاره به مشکلات سامانه جدید ثبت بیماران گفت: برخی بیماران ممکن است در زندان، مناطق محروم یا نقاط دورافتاده باشند و دسترسی مناسبی به تلفن همراه و اینترنت نداشته باشند. در چنین شرایطی، باید برای دریافت خدمات درمانی آنان راهکار جایگزین پیش‌بینی شود.
رئیس سابق نظام پزشکی ابهر همچنین با اشاره به گزارش‌هایی درباره عرضه داروهای درمان اعتیاد در بازار آزاد اظهار کرد: با وجود محدودیت در توزیع دارو میان مراکز مجاز، گزارش‌هایی از عرضه برخی داروهای کمیاب در سوپرمارکت‌ها و عطاری‌ها در ابهر مطرح شده است.
وی تأکید کرد: لازم است منشأ ورود این داروها به بازار غیررسمی و مسیر توزیع آنها به‌صورت دقیق بررسی شود تا ضمن جلوگیری از تخلفات احتمالی، دسترسی بیماران واقعی به داروهای مورد نیاز نیز مختل نشود.
بازگشت به مصرف مواد؛ پیامد قطع دسترسی به درمان
در میان این اظهارنظرهای تخصصی، روایت بیماران و خانواده‌های آنان نیز ابعاد ملموس‌تری از مشکلات موجود را نشان می‌دهد.
یکی از بیماران تحت درمان در زنجان با اشاره به تغییر شرایط دسترسی به دارو گفت: پیش از این با پرداخت حدود یک میلیون تومان داروی مورد نیاز خود را تهیه می‌کردم و با مصرف آن می‌توانستم حدود ۱۲ ساعت به فعالیت و کار روزانه بپردازم، اما اکنون برای تهیه دارو از بازار آزاد باید حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان هزینه کنم.
وی با طرح این پرسش که داروهای کمیاب چگونه در بازار آزاد به‌وفور یافت می‌شوند، افزود: چرا دارویی که پیش‌تر از طریق مراکز درمانی و با هزینه کمتر در اختیار بیماران قرار می‌گرفت، اکنون به‌سختی پیدا می‌شود، اما در بازار آزاد با قیمت‌های بالا عرضه می‌شود؟
بیمار دیگری که ۳۸ سال سابقه مصرف مواد مخدر دارد، با اشاره به شرایط دشوار خود گفت: من با ۶۲ سال سن تلاش می‌کردم با کمک دارو و تحت نظر پزشک زندگی و خانواده‌ام را اداره کنم، اما اکنون برای تهیه مقدار کمی تریاک باید هزینه زیادی بپردازم و حتی کیفیت مواد موجود نیز مناسب نیست.
یک بیمار ۸۰ ساله نیز با اشاره به مصرف طولانی‌مدت داروهای درمان اعتیاد اظهار کرد: حدود ۱۰ سال است که داروی درمان اعتیاد مصرف می‌کنم و با همین روش توانسته‌ام به زندگی و کار روزمره ادامه دهم، اما داروهایی که اخیراً تهیه کرده‌ام با داروهای قبلی تفاوت دارند و موجب ناراحتی معده و بدحالی من شده‌اند.
این بیمار خواستار بررسی کیفیت داروها شد و گفت: از مسئولان و تولیدکنندگان دارو می‌خواهم به مشکلات بیماران توجه کنند؛ ما هم مانند دیگر اعضای جامعه حق زندگی و برخورداری از درمان مناسب را داریم.
بازگشت پدر به مصرف تریاک پس از کمبود شربت اوپیوم
یکی دیگر از بیماران در حال درمان که به گفته خود در حوزه ورزش نیز فعالیت دارد، با اشاره به تجربه چندساله درمان اظهار کرد: در ابتدا مصرف‌کننده تریاک بودم، اما با مراجعه به مرکز درمانی و زیر نظر پزشک، روند کاهش مصرف و تغییر شیوه درمان را آغاز کردم و در ادامه از داروهای تجویزشده از جمله شربت اوپیوم و متادون استفاده کردم.
وی افزود: با کمیاب شدن داروهای تجویزشده و افزایش هزینه تهیه آنها، من و بسیاری از بیماران دیگر در ادامه درمان با مشکل مواجه شدیم.
این بیمار با اشاره به بازگشت پدرش به مصرف تریاک پس از کمبود شربت اوپیوم گفت: پدرم که پیش‌تر تحت درمان بود، پس از دشوار شدن دسترسی به دارو دوباره به مصرف تریاک روی آورد. تهیه مواد باکیفیت نیز برای بسیاری از بیماران دشوار و پرهزینه شده است.
وی با بیان اینکه مراجعه به مراکز مجاز درمان اعتیاد، علاوه بر دریافت دارو، امنیت روانی و خدمات مشاوره‌ای را برای بیماران فراهم می‌کند، ادامه داد: فردی که تحت نظارت پزشک درمان می‌شود، دیگر مجبور نیست برای تهیه مواد به افراد و محل‌های غیرقانونی مراجعه کند و در معرض آسیب‌های اجتماعی بیشتری قرار بگیرد.
این بیمار تأکید کرد: بیماران مبتلا به اعتیاد نیز مانند سایر اعضای جامعه حق برخورداری از زندگی و درمان مناسب را دارند. من با مصرف منظم داروی تجویزشده توسط پزشک توانسته‌ام به فعالیت‌های روزمره خود ادامه دهم و خانواده‌ام نیز شرایط زندگی مرا پذیرفته‌اند.
درمان اعتیاد تنها با دارو امکان‌پذیر نیست؛ خانواده‌ها را دریابیم
یکی از موضوعات مورد تأکید درمانگران، ضرورت توجه به نقش خانواده در فرایند درمان و بازگشت بیماران به زندگی عادی است. حضور خانواده در جلسات مشاوره، افزایش آگاهی درباره ماهیت بیماری اعتیاد و آشنایی با شیوه صحیح حمایت از بیمار می‌تواند در تداوم درمان مؤثر باشد.
کارشناسان این حوزه معتقدند نگاه سرزنش‌آمیز و طرد اجتماعی، بیماران را به پنهان‌کاری و دوری از مراکز درمانی سوق می‌دهد؛ در حالی که ایجاد فضای اعتماد، حفظ حریم خصوصی و دسترسی مستمر به خدمات تخصصی می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر بیماران در درمان را فراهم کند.
ضرورت بازنگری در سیاست‌های درمان اعتیاد
آنچه از مجموع اظهارات پزشکان، درمانگران و بیماران برمی‌آید، ضرورت بازنگری در شیوه اجرای دستورالعمل‌ها، اصلاح فرایند تأمین و توزیع دارو، رفع مشکلات سامانه ثبت اطلاعات و حمایت از استمرار فعالیت مراکز درمان سوءمصرف مواد در استان زنجان است.
اگرچه نظارت بر توزیع داروهای تحت کنترل و جلوگیری از ورود آنها به بازار غیرقانونی ضرورتی انکارناپذیر است، اما این نظارت باید به‌گونه‌ای اجرا شود که دسترسی بیماران به داروهای تجویزشده و تداوم روند درمان آنان با مانع مواجه نشود.
در نهایت، اعتیاد صرفاً یک مسئله فردی نیست، بلکه موضوعی مرتبط با سلامت عمومی، خانواده و امنیت اجتماعی است. حفظ دسترسی بیماران به درمان، حمایت از مراکز تخصصی و توجه به مشکلات درمانگران و خانواده‌ها، ضرورتی انکارناپذیر برای کاهش آسیب‌های اجتماعی و صیانت از سلامت جامعه به شمار می‌رود.
انتهای پیام/