امروز پیادهروی اربعین با حضور میلیونها زائر از کشورهای مختلف، بزرگترین اجتماع مذهبی جهان شناخته میشود؛ اما این شکوه، حاصل مسیری طولانی و پررنج در تاریخ تشیع است. اربعین نه محصول دوران معاصر، بلکه آیینی است که در طول قرنها، با وجود ممنوعیتها، فشارهای سیاسی و تهدید حکومتها، به همت شیعیان زنده مانده و نسل به نسل منتقل شده است.
نخستین زیارت اربعین، بنا بر مشهورترین روایت شیعه، به حضور جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر(ص)، در روز بیستم صفر سال ۶۱ هجری قمری بازمیگردد. شیخ طوسی در مصباح المتهجد و نیز ابنقولویه در کامل الزیارات، زیارت اربعین را از نشانههای مؤمن دانستهاند و روایتی از امام حسن عسکری(ع) نقل میکنند که «زیارت اربعین» را در شمار پنج نشانه مؤمن برمیشمارد. همین روایات سبب شد که زیارت اربعین به یکی از ماندگارترین شعائر شیعه تبدیل شود.
با استقرار حکومت اموی و سپس عباسی، زیارت مرقد امام حسین(ع) همواره با محدودیتهای گسترده روبهرو بود. برخی خلفای عباسی، بهویژه متوکل، نه تنها زیارت را ممنوع کردند، بلکه دستور تخریب حرم امام حسین(ع) را نیز صادر کردند. مورخانی همچون طبری، ابناثیر و مسعودی گزارش کردهاند که راههای منتهی به کربلا تحت کنترل قرار میگرفت و زائران گاه با مجازاتهای سنگین روبهرو میشدند. با این حال، شیعیان با وجود خطر زندان، شکنجه و حتی مرگ، زیارت را ترک نکردند و همین پایداری، اربعین را به نمادی از مقاومت اعتقادی تبدیل کرد.
در دوره حکومتهای شیعی، بهویژه آلبویه و بعدها صفویان، فضای مناسبتری برای برگزاری مراسم حسینی فراهم شد. امنیت نسبی راهها و حمایت از شعائر مذهبی موجب شد زیارت کربلا رونق بیشتری پیدا کند. هرچند پیادهروی اربعین هنوز به گستردگی امروز نبود، اما سنت حرکت گروهی زائران به سوی کربلا در منابع تاریخی این دوره قابل مشاهده است.
یکی از سختترین مقاطع تاریخ اربعین، دوران حکومت حزب بعث عراق بود. رژیم صدام حسین هرگونه راهپیمایی و حتی در مواردی زیارت اربعین را ممنوع اعلام کرد. بسیاری از زائران دستگیر، زندانی یا اعدام شدند؛ اما این آیین هرگز از میان نرفت و بسیاری از شیعیان، مخفیانه و با تحمل خطر، خود را به کربلا میرساندند. همین مقاومت، پیوند اربعین با مفهوم ایستادگی در برابر ظلم را بیش از پیش آشکار ساخت.
پس از سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳ میلادی، اربعین وارد مرحلهای تازه شد. میلیونها زائر از عراق، ایران و دهها کشور دیگر، آزادانه راهی کربلا شدند و سنت دیرینه زیارت، جلوهای جهانی یافت. آنچه امروز در مسیر نجف تا کربلا دیده میشود، تنها یک راهپیمایی مذهبی نیست؛ بلکه نمایش همبستگی، ایثار، خدمترسانی داوطلبانه و هویت مشترک شیعیان است؛ هویتی که ریشههای آن در قرنها مقاومت تاریخی نهفته است.
در سالهای اخیر، پیادهروی اربعین افزون بر بزرگداشت نهضت عاشورا، در فرهنگ دینی شیعه با مفهوم «انتظار» نیز پیوندی عمیق یافته است. بسیاری از زائران این مسیر را با نیت تقرب به خداوند، تجدید بیعت با آرمانهای امام حسین(ع) و دعا برای تعجیل در ظهور حضرت ولیعصر(عج) میپیمایند. شعارهایی همچون «لبیک یا حسین»، «لبیک یا مهدی» و «اللهم عجل لولیک الفرج» در طول مسیر، بیانگر پیوند میان فرهنگ عاشورا و انتظار در اندیشه شیعی است؛ پیوندی که بر این باور استوار است که قیام جهانی حضرت مهدی(عج) ادامهدهنده راه عدالتخواهی و مبارزه با ظلمی است که امام حسین(ع) پرچمدار آن بود.
اگر عاشورا روز قیام و شهادت است، اربعین روز تداوم پیام آن قیام است. تاریخ نشان میدهد که هر بار قدرتهای سیاسی کوشیدهاند این شعیره را خاموش کنند، اراده مؤمنان آن را زندهتر ساخته است. از همین رو، پیادهروی اربعین را باید نه صرفاً یک اجتماع عظیم، بلکه میراثی تاریخی دانست که با ایمان، فداکاری و پایداری شیعیان در طول قرنها حفظ شده و امروز، علاوه بر نمایش وحدت جهان تشیع، نمادی از فرهنگ انتظار و امید به برپایی عدالت جهانی در اندیشه شیعه نیز به شمار میآید.
نظر شما