خراسان شمالی،سرزمین هم‌نشینی اقوام و فرهنگ‌ها،با موسیقی مقامی،آیین‌های بومی و سنت‌های دیرینه خود،جلوه‌ای از تنوع و غنای هویت ایرانی را به نمایش می‌گذارد؛میراثی که پاسداشت آن،ضرورتی فرهنگی و ملی است.
خبرگزاری سلامت-علی احمدی نیا:ایران سرزمین صداها،روایت‌ها و رنگارنگی فرهنگ‌هاست؛سرزمینی که هویت ملی آن نه در یک صدا و یک زبان،بلکه در هم‌نشینی و تعامل فرهنگ‌های متنوع اقوام شکل گرفته است.در این میان،خراسان شمالی یکی از جلوه‌های برجسته این تنوع فرهنگی است؛ استانی که اقوام کرمانج،ترک،ترکمن،تات و فارسی‌زبان،هر یک با زبان،موسیقی،پوشش،آیین و سنت‌های خود، بخشی از پیکره فرهنگی آن را ساخته‌اند.
هم‌زمان با رویداد ملی "ایران جان" فرصتی است تا بار دیگر به این گنجینه فرهنگی نگاه کنیم؛به مردمانی که تاریخ و هویت خود را نه‌تنها در کتاب‌ها،بلکه در نغمه‌های دوتار، روایت‌های شفاهی،لباس‌های محلی، آیین‌های جمعی و سنت‌هایی که نسل به نسل منتقل شده‌اند، حفظ کرده‌اند.
خراسان شمالی را باید سرزمین هم‌نشینی فرهنگ‌ها دانست؛جایی که تفاوت‌های قومی نه عامل جدایی،بلکه زمینه‌ای برای شکل‌گیری هویتی مشترک و چندصدایی بوده است. این ویژگی،استان را به یکی از ظرفیت‌های ارزشمند فرهنگی ایران تبدیل کرده است.
دوتار؛ ساز روایت تاریخ و هویت
اگر قرار باشد برای موسیقی خراسان شمالی نمادی انتخاب کنیم،بی‌تردید دوتار یکی از نخستین انتخاب‌ها خواهد بود.سازی که در دست بخشی‌ها،فراتر از یک ابزار موسیقایی عمل می‌کند و به رسانه‌ای برای روایت تاریخ، عشق،حماسه، عرفان و زندگی مردم تبدیل می‌شود.
موسیقی مقامی شمال خراسان از ریشه‌دارترین سنت‌های موسیقایی ایران است. در این سنت،نوازنده تنها ملودی اجرا نمی‌کند؛او روایتگر خاطرات جمعی،باورها،آرزوها و تجربه‌های تاریخی مردمان خود است.
بخشی‌ها در فرهنگ این منطقه جایگاهی ویژه دارند. آنان هنرمندانی چندوجهی‌اند که نوازندگی،آوازخوانی، داستان‌گویی،شعر و گاه ساخت ساز را در کنار یکدیگر تجربه می‌کنند. نقش آنان در حفظ و انتقال میراث شفاهی،جایگاهی فراتر از یک نوازنده حرفه‌ای به آن‌ها بخشیده است.
ثبت موسیقی بخشی‌های خراسان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشری یونسکو در سال ۲۰۱۰،گواهی بر ارزش جهانی این سنت فرهنگی است؛میراثی که باید آن را نه فقط متعلق به خراسان شمالی، بلکه بخشی از سرمایه فرهنگی ایران دانست.
کرمانج‌ها و روایت حماسه و زندگی
در میان اقوام خراسان شمالی،کرمانج‌ها سهم مهمی در شکل‌گیری هویت موسیقایی و فرهنگی منطقه دارند. موسیقی کرمانجی سرشار از روایت‌های حماسی،عاشقانه و آیینی است و در آن،آواز و ساز با زندگی روزمره و حافظه تاریخی مردم پیوند خورده‌اند.
مقام‌هایی مانند نوایی،تجنیس و دیگر نغمه‌های شناخته‌شده منطقه،تنها قطعاتی برای اجرا نیستند؛هر یک بخشی از جهان عاطفی و فرهنگی مردمانی را بازتاب می‌دهند که موسیقی را وسیله‌ای برای بیان تجربه‌های مشترک خود قرار داده‌اند.
در کنار موسیقی کرمانجی،سنت‌های موسیقایی اقوام ترک و ترکمن نیز به غنای فرهنگی استان افزوده‌اند. دوتار ترکمنی،روایت‌های موسیقایی و سنت‌های بخشی‌گری در میان گروه‌های مختلف، نشان می‌دهد که خراسان شمالی را نمی‌توان با یک سنت موسیقایی واحد تعریف کرد. این استان حاصل تعامل و هم‌نشینی سنت‌های متنوع است.
فرهنگ اقوام؛فراتر از لباس و جشنواره
یکی از نکاتی که در پاسداشت فرهنگ اقوام باید مورد توجه قرار گیرد،پرهیز از تقلیل هویت فرهنگی به نمایش لباس‌های محلی، خوراک‌های سنتی و اجرای چند برنامه مناسبتی است.
فرهنگ یک قوم، مجموعه‌ای زنده از زبان،ادبیات شفاهی،موسیقی، آیین‌ها، جهان‌بینی، شیوه زیست و نظام ارزش‌های آن جامعه است. هرگاه این مجموعه تنها در قالب جشنواره‌ها و برنامه‌های نمایشی معرفی شود، بخش مهمی از عمق و اصالت آن نادیده گرفته خواهد شد.
برای مثال،یک لباس محلی تنها پوششی رنگارنگ نیست؛در بسیاری از موارد، بازتابی از اقلیم، تاریخ،جایگاه اجتماعی و زیبایی‌شناسی یک جامعه است. همین موضوع درباره غذاهای بومی،بازی‌های محلی،آیین‌های ازدواج، سوگواری و سنت‌های خانوادگی نیز صدق می‌کند.
کشتی باچوخه در خراسان شمالی نیز نمونه‌ای از پیوند ورزش،فرهنگ پهلوانی و هویت اجتماعی است؛ آیینی که ریشه در مناسبات فرهنگی مردم منطقه دارد و همچنان بخشی از حافظه جمعی آنان به شمار می‌رود.
زبان مادری؛حافظه زنده یک ملت
در میان مؤلفه‌های هویت قومی، زبان جایگاهی بنیادین دارد. زبان مادری تنها وسیله ارتباط نیست؛ حامل ضرب‌المثل‌ها، داستان‌ها، لالایی‌ها، اشعار، اصطلاحات و شیوه خاص نگاه یک جامعه به جهان است.
در خراسان شمالی،تنوع زبانی و گویشی فرصتی ارزشمند برای شناخت فرهنگ ایرانی فراهم کرده است. حفظ و تقویت این زبان‌ها به معنای تقویت فرهنگ ملی است، نه فاصله گرفتن از آن.
نسلی که زبان و روایت‌های فرهنگی پدران و مادران خود را می‌شناسد، ارتباط عمیق‌تری با ریشه‌های تاریخی و اجتماعی خود برقرار می‌کند. از این رو، ثبت و مستندسازی ادبیات شفاهی،حمایت از تولید آثار هنری به زبان‌های بومی و انتقال این میراث به نسل جوان باید در اولویت برنامه‌های فرهنگی قرار گیرد.
از پاسداشت میراث تا مسئولیت نهادهای فرهنگی
پاسداشت فرهنگ اقوام نباید به مناسبت‌ها و هفته‌های فرهنگی محدود شود. اگر قرار است تنوع قومی به سرمایه‌ای پایدار برای فرهنگ ملی تبدیل شود،باید برای آن برنامه‌ریزی مستمر صورت گیرد.
حمایت از هنرمندان موسیقی نواحی، ایجاد آرشیوهای تخصصی صوتی و تصویری، مستندسازی مقام‌ها و روایت‌های شفاهی، انتشار کتاب و پژوهش درباره فرهنگ بومی،آموزش موسیقی نواحی و فراهم کردن زمینه حضور هنرمندان محلی در رویدادهای ملی و بین‌المللی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حفظ این میراث کمک کند.
همچنین رسانه‌ها نقش مهمی در معرفی درست فرهنگ اقوام دارند. پرداختن به هنرمندان کمترشناخته‌شده،معرفی ظرفیت‌های ادبی و هنری مناطق، پرهیز از نگاه کلیشه‌ای و ایجاد فضایی برای شنیده شدن صدای فرهنگ‌های محلی، بخشی از مسئولیت رسانه‌ای در این حوزه است.
خراسان شمالی؛ تابلوی رنگارنگ هویت ایرانی
آنچه خراسان شمالی را متمایز می‌کند،صرفاً تعدد اقوام و تنوع آیین‌ها نیست؛بلکه تجربه تاریخی همزیستی مردمانی است که با وجود تفاوت‌های زبانی و فرهنگی،در شکل‌گیری یک هویت مشترک سهیم بوده‌اند.
در این سرزمین، صدای دوتار کرمانجی،نغمه‌های ترکمنی، روایت‌های بخشی‌ها، پوشش‌های محلی، آیین‌های پهلوانی و سنت‌های خانوادگی، هر یک قطعه‌ای از یک تصویر بزرگ‌تر هستند؛ تصویری که نام آن فرهنگ ایرانی است.
هفته رویداد ملی "ایران جان" باید فرصتی برای بازاندیشی در این حقیقت باشد که هویت ملی زمانی غنی‌تر و ماندگارتر خواهد بود که همه صداهای فرهنگی آن شنیده شوند و هیچ‌یک در سایه دیگری قرار نگیرد.
خراسان شمالی با گنجینه ارزشمند موسیقی، ادبیات شفاهی،آیین‌ها و سنت‌های قومی خود، یادآور این حقیقت است که ایران را نمی‌توان با یک صدا شناخت؛ایران، سمفونی اقوام و فرهنگ‌هایی است که در کنار یکدیگر معنای کامل‌تری پیدا می‌کنند.
علی احمدی نیا
نظر شما