کارشناسان حوزه سلامت معتقدند بخش زیادی از مصرف خودسرانه دارو ناشی از باورهای اشتباه و دسترسی آسان به داروهاست. بسیاری از مردم برای صرفهجویی در زمان یا هزینه، بدون مراجعه به پزشک از نسخه اطرافیان استفاده میکنند. در حالی که درمان صحیح، تنها با تشخیص درست امکانپذیر است. دارو زمانی موثر و ایمن خواهد بود که متناسب با شرایط هر فرد و زیر نظر پزشک یا داروساز مصرف شود.
به گزارش خبرگزاری سلامت، تقریبا همه ما حداقل یکبار با این صحنه روبهرو شدهایم؛ فردی در خانه یا محل کار میگوید که «من همین علائم را داشتم، این قرص را بخور خوب میشوی.» شاید در نگاه اول این پیشنهاد دوستانه و بیخطر به نظر برسد، اما پزشکان هشدار میدهند که مصرف داروی تجویز شده برای دیگران، حتی اگر علائم بیماری مشابه باشد، میتواند سلامت فرد را با خطرهای جدی روبهرو کند.
بسیاری از مردم تصور میکنند اگر سردرد، تنگی نفس، تب یا دلدردشان شبیه فرد دیگری باشد، پس همان دارو هم برایشان مناسب است، در حالی که بدن هر انسان ویژگیهای خاص خود را دارد و دارویی که برای یک نفر مفید بوده، ممکن است برای فرد دیگر عوارض شدید ایجاد کند. از واکنشهای آلرژیک گرفته تا مسمومیت دارویی، پنهان ماندن بیماریهای خطرناک و حتی ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی، همگی از پیامدهای مصرف خودسرانه داروهای دیگران است.
هر بدن، واکنش متفاوت
یکی از مهمترین دلایل خطرناک بودن مصرف نسخه قرضی، تفاوتهای فردی میان انسانهاست. پزشکان هنگام تجویز دارو تنها به علائم بیماری توجه نمیکنند، بلکه عواملی مانند سن، وزن، سابقه بیماری، عملکرد کلیه و کبد، داروهای همزمان و حتی حساسیتهای دارویی را در نظر میگیرند.
برای مثال دارویی که برای یک فرد سالم تجویز شده، ممکن است برای بیماری که مشکل کلیوی دارد خطرناک باشد. کلیه و کبد نقش اصلی را در دفع داروها از بدن ایفا میکنند و اگر عملکرد این اندامها مختل باشد، دارو در بدن تجمع پیدا میکند و احتمال مسمومیت افزایش مییابد.
همچنین برخی داروها با یکدیگر تداخل دارند. فردی که داروی فشار خون، رقیقکننده خون یا داروهای قلبی مصرف میکند، ممکن است با خوردن یک قرص ساده سرماخوردگی دچار افت فشار، خونریزی یا اختلال ریتم قلب شود. به همین دلیل پزشکان پیش از تجویز دارو درباره سوابق پزشکی و داروهای مصرفی بیمار پرسوجو میکنند.
حساسیت دارویی، خطری که قابل پیشبینی نیست
واکنشهای حساسیتی از دیگر خطرهای مهم مصرف داروی دیگران است. بعضی افراد نسبت به داروهای خاص حساسیت دارند اما خودشان نیز از آن بیاطلاع هستند تا زمانی که دارو را مصرف کنند. این واکنشها میتواند از خارش و کهیر ساده تا شوک آنافیلاکسی متغیر باشد، وضعیتی که در آن راههای تنفسی دچار تورم میشود و جان بیمار در معرض خطر قرار میگیرد. آنتیبیوتیکها، مسکنها و برخی داروهای ضدالتهاب از جمله داروهایی هستند که بیشتر با حساسیتهای شدید همراه میشوند.
پزشکان تاکید میکنند هیچگاه نباید صرفا به دلیل موثر بودن یک دارو برای اطرافیان، آن را بدون مشورت متخصص مصرف کرد، زیرا بدن هر فرد واکنش متفاوتی دارد.
تله علائم مشابه
یکی از رایجترین اشتباهات مردم، یکسان دانستن علائم بیماریهاست. در حالی که یک علامت میتواند علتهای بسیار متفاوتی داشته باشد. برای نمونه، تنگی نفس ممکن است ناشی از آسم باشد اما همین علامت میتواند نشانه نارسایی قلبی، آمبولی ریه یا حتی اضطراب شدید باشد. مصرف خودسرانه اسپری تنفسی بدون تشخیص پزشک شاید موقتا علائم را کاهش دهد اما بیماری اصلی همچنان در حال پیشرفت باشد.
سردرد نیز مثال دیگری از این وضعیت است. بسیاری از افراد با مشاهده سردرد به سراغ مسکن میروند، در حالی که گاهی سردرد میتواند نشانه فشار خون بالا، خونریزی مغزی یا عفونت باشد. در چنین شرایطی، مصرف دارو تنها علامت را پنهان میکند و فرصت طلایی درمان از دست میرود.
پزشکان معتقدند خطر اصلی نسخههای قرضی این است که فرد تصور میکند درمان شده، در حالی که بیماری واقعی در سکوت پیشرفت میکند.
دوز نامناسب، از بیاثری تا مسمومیت
مقدار دارو برای هر فرد متفاوت است و پزشک آن را بر اساس وزن، سن و شرایط جسمی تعیین میکند. به همین دلیل مصرف همان دوزی که برای شخص دیگری تجویز شده، میتواند خطرناک باشد. برای مثال کودکان نسبت به بزرگسالان به دوزهای بسیار کمتری نیاز دارند و حتی مقدار کمی از برخی داروها ممکن است برای آنان سمی باشد. سالمندان نیز به دلیل کاهش عملکرد اندامها و مصرف همزمان چند دارو، بیشتر در معرض عوارض قرار دارند.
از سوی دیگر برخی افراد به دلیل وزن بالا یا بیماریهای خاص نیازمند تنظیم دقیق دوز هستند. اگر دارو کمتر از حد لازم مصرف شود، ممکن است هیچ اثری نداشته باشد و اگر بیش از اندازه مصرف شود، احتمال آسیب جدی به کبد، کلیه یا سیستم عصبی وجود دارد. مسمومیت با استامینوفن نمونهای شناخته شده از این خطر است. بسیاری تصور میکنند این دارو کاملا بیخطر است اما مصرف بیش از حد آن میتواند به نارسایی شدید کبد منجر شود.
آنتیبیوتیکها و تهدید مقاومت دارویی
کارشناسان سلامت مصرف خودسرانه آنتیبیوتیک را یکی از جدیترین تهدیدهای بهداشتی جهان میدانند. بسیاری از مردم به محض گلودرد، سرماخوردگی یا تب، از آنتیبیوتیکهای باقیمانده در خانه استفاده میکنند؛ در حالی که بیشتر این بیماریها ویروسی هستند و آنتیبیوتیک هیچ تاثیری بر آنها ندارد.
پزشکان هشدار میدهند مقاومت آنتیبیوتیکی تنها یک مشکل فردی نیست، بلکه تهدیدی برای کل جامعه محسوب میشود. وقتی باکتریهای مقاوم گسترش پیدا کنند، درمان عفونتهای ساده نیز دشوار و پرهزینه خواهد شد. یکی دیگر از مشکلات رایج، قطع زودهنگام آنتیبیوتیک است. برخی افراد پس از کاهش علائم، مصرف دارو را متوقف یکنند یا باقیمانده آن را به دیگران میدهند. این اقدام نیز احتمال مقاوم شدن باکتریها را افزایش میدهد.
مسکنها؛ آرامش موقت، خطر پنهان
مسکنها از پرمصرفترین داروهایی هستند که اغلب بدون نسخه میان افراد رد و بدل میشوند. اگرچه این داروها میتوانند درد را کاهش دهند اما مصرف بیرویه یا نادرست آنها خطرهای زیادی به همراه دارد. داروهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک ممکن است در برخی افراد موجب خونریزی معده، افزایش فشار خون یا آسیب کلیوی شوند. افرادی که سابقه زخم معده یا بیماری قلبی دارند، بیش از دیگران در معرض این عوارض هستند.
از سوی دیگر مصرف مسکن میتواند علائم بیماریهای خطرناک را پنهان کند. برای مثال، فردی که دچار آپاندیسیت شده ممکن است با مصرف مداوم مسکن درد را کنترل کند و مراجعه به پزشک را به تاخیر بیندازد؛ تا جایی که بیماری به مرحله پارگی آپاندیس برسد و جان بیمار تهدید شود.
فضای مجازی و توصیههای غیرعلمی
در سالهای اخیر شبکههای اجتماعی به یکی از منابع اصلی توصیههای دارویی تبدیل شدهاند. بسیاری از افراد بدون دانش پزشکی، تجربه شخصی خود را به عنوان راهحل درمانی منتشر میکنند و دیگران نیز بر اساس همان توصیهها دارو مصرف میکنند.
کارشناسان میگویند تجربه یک فرد نمیتواند معیار درمان برای همه باشد. حتی اگر دو نفر بیماری مشابهی داشته باشند، شرایط جسمی و واکنش بدنشان متفاوت است.
برخی تبلیغات فضای مجازی نیز مردم را به مصرف داروهای گیاهی یا مکملهای ناشناخته تشویق میکند. در حالی که طبیعی بودن یک محصول به معنای بیضرر بودن آن نیست و برخی ترکیبات گیاهی میتوانند با داروهای دیگر تداخل خطرناک ایجاد کنند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
پزشکان توصیه میکنند در صورت تداوم علائم، تب بالا، تنگی نفس، درد شدید، ضعف ناگهانی، سرگیجه یا علائم غیرعادی حتما باید به پزشک مراجعه شود و از مصرف خودسرانه دارو پرهیز شود.
همچنین افراد نباید داروهای تجویزی خود را در اختیار دیگران قرار دهند، حتی اگر تصور میکنند بیماری مشابهی دارند. نگهداری داروهای باقیمانده برای مصرفهای بعدی نیز اقدامی نادرست است، زیرا ممکن است تاریخ مصرف آنها گذشته باشد یا شرایط مصرفشان تغییر کرده باشد.
نظر شما