درباره نقش مشترک رسانه و جامعه علمی در هدایت مردم به تصمیمهای آگاهانهتر و مراقبت ایمنتر وقتی از «ایمنی بیمار» سخن میگوییم، معمولاً ذهن ما به بیمارستان، اتاق عمل، دارو، تجهیزات پزشکی، کنترل عفونت یا مهارت پزشک میرود. همه اینها بیتردید پایههای اساسی ایمنی بیمار هستند؛ اما در دنیای امروز شاید لازم باشد یک گام به عقب برگردیم و بپرسیم: پیش از آنکه بیمار وارد مطب یا بیمارستان شود، چگونه تصمیم گرفته است که کجا برود، به چه کسی مراجعه کند و چه درمانی را انتخاب کند؟
به گزارش خبرگزاری سلامت، امروز بخش مهمی از این تصمیمها پیش از نخستین ملاقات با پزشک شکل میگیرد؛ با یک جستوجوی اینترنتی، یک کلیپ در شبکههای اجتماعی، توصیه یک چهره پرمخاطب، یک تبلیغ، تجربه نقلشده توسط دیگران، پاسخ یک سامانه هوش مصنوعی یا یک خبر.
در چنین فضایی، اطلاعات درست میتواند فرد را به مسیر مناسب هدایت کند و اطلاعات نادرست نیز ممکن است او را به انتخابی نادرست یا حتی پرخطر بکشاند. بنابراین شاید لازم باشد مفهوم ایمنی بیمار را تنها به زمانی که فرد وارد نظام درمان میشود محدود نکنیم و به محیط اطلاعاتیای که پیش از مراجعه، تصمیم او را شکل میدهد نیز توجه بیشتری داشته باشیم.
همزمان با روز خبرنگار، دکتر ابراهیم نوریگوشکی در یادداشتی با عنوان «خبرنگار سلامت؛ رکن چهارم حکمرانی سلامت» بر نقشی فراتر از انتقال خبر برای خبرنگاران سلامت تأکید کرده است. نسخه انگلیسی این دیدگاه نیز در پایگاه سازمان جهانی پزشکان خانواده، WONCA، منتشر شده و بر نقش خبرنگاران سلامت در ارتقای سواد سلامت، پیوند دادن شواهد علمی با جامعه، تمایز علم از تبلیغات و مقابله با misinformation تأکید میکند.
این نگاه، برای جامعه پزشکی نیز پیام مهمی دارد: ارتباط صحیح با مردم صرفاً مسئولیت رسانه نیست.
مسئولیت انجمنهای علمی با راهبری و نشر دانش در میان اعضای خود به پایان نمیرسد؛ بلکه زمانی به ثمر مینشیند که دانش معتبر، به شکلی قابلفهم و قابلاستفاده، به دست مردم برسد.
اما از سوی دیگر، این هدف بدون رسانه حرفهای نیز بهسادگی محقق نمیشود. یک انجمن علمی ممکن است بهترین مطالعات، راهنماهای بالینی و متخصصان را در اختیار داشته باشد، اما اگر نتواند دانش خود را به زبان مردم ترجمه کند، جامعه اطلاعات مورد نیازش را از منابع دیگری خواهد گرفت؛ منابعی که همه آنها از نظر کیفیت علمی، شفافیت و انگیزه یکسان نیستند. رسانه حرفهای در این میان میتواند پلی میان علم و جامعه باشد.
خبرنگار سلامت فقط کسی نیست که خبر یک بیماری یا درمان جدید را منتشر میکند. خبرنگار حرفهای میپرسد: شواهد علمی این ادعا چیست؟ منافع و مضرات آن چیست؟ آیا این درمان برای همه مناسب است؟ آیا آنچه مردم میبینند علم است یا تبلیغ؟ همین رویکرد مبتنی بر شواهد در مقاله منتشرشده در WONCA نیز بهعنوان یکی از وظایف اساسی روزنامهنگاری سلامت مطرح شده است.
این موضوع در حوزه جراحیهای پلاستیک و زیبایی شاید ملموستر باشد. بسیاری از این اقدامات انتخابی هستند؛ بیمار بدون نظام ارجاع رسمی میتواند مستقیماً نوع عمل، مرکز درمان و حتی فرد انجامدهنده خدمت را انتخاب کند. تصویر، تبلیغات، شبکههای اجتماعی و وعده نتیجه مطلوب نیز در تصمیمگیری او نقش قابل توجهی دارند.
گاهی بیماری که در نهایت به متخصص واجد صلاحیت مراجعه میکند، پیش از آن مسیر دیگری را طی کرده است؛ ممکن است تحت تأثیر اطلاعات نادرست، تبلیغات گمراهکننده یا ارجاع نامناسب انتخابی کرده باشد که بعداً برایش پیامد ایجاد کرده است. همه چنین مشکلاتی را نمیتوان به misinformation نسبت داد و برای تعیین رابطه دقیق میان اطلاعات عمومی و پیامدهای بالینی به پژوهشهای بیشتری نیاز داریم؛ اما تکرار این تجربهها یک سؤال مهم ایجاد میکند: آیا میتوان بخشی از آسیبهای قابل پیشگیری را پیش از آنکه بیمار وارد فرآیند درمان شود کاهش داد؟
اگر پاسخ حتی تا حدی مثبت باشد، کیفیت محیط اطلاعات سلامت نیز باید بخشی از دغدغه ایمنی بیمار باشد.
البته هیچ نهاد واحدی مسئول این محیط نیست. وزارت بهداشت و نهادهای ناظر، دانشگاهها، انجمنهای علمی، پزشکان، مراکز درمانی، رسانهها، پلتفرمهای دیجیتال، شرکتهای فناوری و خود مردم، همگی در شکلگیری آن سهم دارند.
انجمنهای علمی اما به دلیل ماهیت خود یک ظرفیت خاص دارند. اعضای آنها هر روز بیماران را میبینند، پرسشهای تکرارشونده مردم را میشنوند، عوارض را بررسی میکنند، در جلسات علمی درباره مشکلات نوظهور گفتوگو میکنند و برخی از آنان در بررسیهای کارشناسی و حرفهای نیز با پیامدهای تصمیمهای نادرست بیماران روبهرو میشوند.
اگر این تجربهها بهطور منظم شنیده و تحلیل شوند، انجمن میتواند زودتر متوجه شود که امروز چه سوءبرداشتی در جامعه رواج یافته، چه سؤالی بی پاسخ مانده و کجا نیاز به توضیح علمی سریع و قابل فهم وجود دارد.
اینجا رابطه جامعه علمی و رسانه باید دوطرفه باشد. نه فقط پزشک اطلاعات بدهد و خبرنگار آن را منتشر کند.
خبرنگار نیز میتواند گوش جامعه باشد؛ پرسشها، نگرانیها، باورهای نادرست و سردرگمیهای مردم را به جامعه علمی بازگرداند. انجمن علمی نیز باید بتواند بر اساس این بازخورد، موضوع، زبان و شیوه ارتباط خود با مردم را بهروز کند.
این همکاری در عصر هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا میکند. امروز مردم فقط مطالب منتشرشده را جستوجو نمیکنند؛ از سامانههای هوش مصنوعی مستقیماً سؤال پزشکی میپرسند و پاسخ آماده دریافت میکنند. بنابراین هرچه محتوای علمی معتبر، روشن و قابل دسترس در فضای عمومی بیشتر باشد، احتمال آنکه فناوری نیز از منابع بهتر تغذیه شود افزایش مییابد.
شاید یکی از مهمترین همکاریهای آینده در نظام سلامت همین باشد: جامعه علمی متعهد شود دانش معتبر را از زبان پیچیده تخصصی به زبان قابل فهم مردم ترجمه کند و رسانه حرفهای کمک کند این دانش، بدون تحریف، اغراق و اختلاط با منافع تجاری، به جامعه برسد.
در چنین نگاهی، خبرنگار سلامت فقط راوی آنچه دیروز در بیمارستان رخ داده نیست؛ گاهی میتواند در تصمیمی که فردا یک بیمار خواهد گرفت نقش داشته باشد.
و اگر یک خبر دقیق، یک پرسش مسئولانه یا یک توضیح علمی روشن بتواند حتی یک نفر را از انتخابی خطرناک دور کند و به مسیر درمانی مناسبتری برساند، آن خبر دیگر صرفاً «اطلاعرسانی» نبوده است؛ میتواند بخشی از پیشگیری و حتی یکی از حلقههای ایمنی بیمار باشد. در روز خبرنگار، در کنار قدردانی از خبرنگارانی که حقیقت را بر هیجان، شواهد را بر ادعا و منافع مردم را بر منافع تجاری ترجیح میدهند، شاید جامعه پزشکی نیز باید از خود بپرسد:آیا ما دانش و اطلاعات معتبر را به اندازه کافی سریع، روشن و قابل اعتماد در اختیار رسانه و مردم قرار میدهیم؟
پاسخ به این سؤال میتواند آغاز همکاری تازهای باشد؛ همکاریای که هدف نهایی آن نه بیشتر دیدهشدن پزشک یا رسانه، بلکه تصمیم آگاهانهتر مردم و مراقبت ایمنتر از بیمار است.
دکتر بابک نیکومرامرئیس انجمن جراحان پلاستیک و زیبایی ایران
نظر شما