ساماندهی مصرف سموم کشاورزی برای ارتقای سلامت برنج و پرتقال ضروری است

به گزارش خبرگزاری سلامت طبنا مازندران، ابراهیم صالحی‌فر،در گفت‌وگویی دانش‌آموخته دکتری تخصصی داروسازی بالینی از دانشگاه علوم پزشکی تهران در سال ۱۳۸۲ و عضو هیئت علمی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی مازندران از همان سال، در تشریح جزئیات گزارش خلاصه سیاستی مربوط به مدیریت صحیح استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها، اظهار کرد: بیشتر تحقیقات من در حوزه داروسازی بالینی بوده و تاکنون در نگارش ۱۴۵ مقاله علمی‌پژوهشی و ۹ کتاب آموزشی مشارکت داشته‌ام. در سال ۱۳۹۲ به درجه استادی رسیدم و بیش از یک سال مسئولیت دانشکده داروسازی را بر عهده داشتم.

وی افزود: پس از آن، در دو نوبت مسئولیت معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران را بر عهده گرفتم؛ یک دوره از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۲ و دوره دیگر از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳. با توجه به اینکه وظیفه اصلی معاونت غذا و دارو حفظ و ارتقای سلامت جامعه است، بخشی از فعالیت‌های اجرایی و پژوهشی من نیز در زمینه ایمنی غذا و ساماندهی سموم کشاورزی انجام شده است.

مدیریت علمی مصرف سموم؛ محور اصلی گزارش خلاصه سیاستی

صالحی‌فر درباره موضوع گزارش خلاصه سیاستی و هدف تدوین آن گفت: موضوع این خلاصه سیاستی، سازوکارها و دستورالعمل‌های لازم برای مدیریت صحیح استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها بود و هدف اصلی ما نیز ارتقای سلامت محصولات استراتژیک کشاورزی در استان مازندران است.

وی با اشاره به مشارکت جمعی از متخصصان دانشگاه علوم پزشکی مازندران در تدوین این گزارش، بیان کرد: خانم دکتر سیده نرگس مظلومی، استادیار گروه علوم تغذیه دانشکده بهداشت؛ خانم دکتر لاله کریم‌زاده، دکترای علوم تغذیه از معاونت غذا و دارو؛ خانم دکتر عادله رافتی، استادیار گروه نانوبیوتکنولوژی دانشکده فناوری‌های نوین؛ آقای مهندس محمدحسین اصفهانی‌زاده، کارشناس ارشد مهندسی کشاورزی در رشته علوم و صنایع غذایی از مدیریت نظارت بر مواد غذایی معاونت غذا و دارو؛ آقای دکتر هاشم قزل‌سفلی، دکتری شیمی تجزیه از مدیریت آزمایشگاه کنترل کیفی معاونت غذا و دارو و خانم دکتر فاطمه سادات خالقی، دکتری شیمی فرآورده‌های طبیعی، در تدوین این گزارش همکاری داشتند.

این استاد دانشگاه ادامه داد: همه این همکاران در مرکز تحقیقات سلامت محصولات گیاهی و دامی دانشگاه علوم پزشکی مازندران نیز فعالیت می‌کنند.

مصرف بی‌رویه ترکیبات شیمیایی و تهدید سلامت محصولات کشاورزی

وی درباره مسئله اصلی بررسی‌شده در این گزارش و عوامل مؤثر در بروز آن اظهار کرد: مسئله اصلی مورد بررسی، مصرف بی‌رویه ترکیبات شیمیایی مانند آفت‌کش‌ها و کودهای شیمیایی در بخش کشاورزی استان مازندران، به‌ویژه در تولید محصولات استراتژیکی مانند برنج و پرتقال است. این موضوع نگرانی‌هایی درباره سلامت محصولات کشاورزی، سلامت عمومی مردم و سلامت محیط زیست ایجاد کرده است.

صالحی‌فر افزود: هدف اصلی ما در دانشگاه علوم پزشکی و سایر نهادهای مسئول، مدیریت صحیح مصرف این مواد و کنترل باقی‌مانده آنها در محصولات نهایی بوده است.

وی با اشاره به عوامل متعدد مؤثر در بروز این مشکل، توضیح داد: یکی از عوامل، افزایش نیاز به غذا در سطح کشور و جهان است. رشد جمعیت فشار بیشتری برای تولید محصولات کشاورزی ایجاد کرده و در نتیجه، برای حفظ تولید از طریق افزایش حاصلخیزی خاک و کنترل آفات، استفاده از نهاده‌های شیمیایی مانند کودها و آفت‌کش‌ها افزایش یافته است.

وی ادامه داد: عامل دیگر، تنوع و گستردگی مواد شیمیایی مورد استفاده است. مصرف هزاران تن از انواع مواد شیمیایی صنعتی، نه‌تنها نگرانی‌هایی برای سلامت جامعه ایجاد کرده، بلکه دغدغه‌های زیست‌محیطی نیز به همراه دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به وجود مقررات در زمینه ساماندهی مصرف کودها و سموم گفت: آیین‌نامه‌هایی در این زمینه تدوین شده است؛ از جمله «آیین‌نامه اجرایی ورود، ساخت، فرمولاسیون و مصرف کودهای شیمیایی، زیستی، آلی و سموم دفع آفات نباتی»، اما متأسفانه اجرای این آیین‌نامه‌ها ضعیف و نامطلوب بوده است.

وی یکی دیگر از مشکلات را فقدان شفافیت و نظام رهگیری مناسب در زنجیره محصولات کشاورزی دانست و افزود: با وجود اینکه در اسناد بالادستی بر برنامه شناسه‌دار کردن محصولات کشاورزی و نظارت دقیق بر زنجیره تولید تا مصرف تأکید شده است، این برنامه تاکنون به‌صورت نظام‌مند و گسترده اجرا نشده و در خلاصه سیاستی تدوین‌شده نیز بر این محور تأکید شده است.

افزایش خطر بیماری‌ها و هزینه‌های نظام سلامت

صالحی‌فر درباره پیامدهای تداوم وضعیت موجود بیان کرد: ادامه وضعیت فعلی، یعنی مدیریت‌نشدن صحیح مصرف سموم و ترکیبات شیمیایی، می‌تواند آسیب‌های جدی در ابعاد مختلف به دنبال داشته باشد.

وی نخستین پیامد را تهدید امنیت و ایمنی غذا عنوان کرد و گفت: افزایش ناخواسته باقی‌مانده سموم در محصولات، کیفیت و سلامت غذا را خدشه‌دار می‌کند و مستقیماً بر ایمنی غذایی جامعه تأثیر می‌گذارد.

وی افزود: آسیب به سلامت عمومی جامعه و افزایش هزینه‌های نظام سلامت، پیامد دیگر این وضعیت است. مصرف محصولات دارای سموم و ترکیبات شیمیایی مضر می‌تواند باعث بروز بیماری‌های مختلف در افراد جامعه شود؛ از مسمومیت‌های حاد گرفته تا اختلالات مزمن و بلندمدت که از نظر بهداشتی و درمانی هزینه‌زا هستند.

این استاد داروسازی بالینی با اشاره به تأثیر باقی‌مانده سموم بر صادرات محصولات کشاورزی اظهار کرد: اگر استانداردهای بین‌المللی مربوط به باقی‌مانده سموم رعایت نشود، ارزش صادراتی محصولات کشاورزی استان و کشور کاهش می‌یابد و برنامه‌های صادراتی تضعیف می‌شود.

وی افزایش هزینه‌های تولید در بلندمدت را از دیگر پیامدهای مصرف نامناسب سموم دانست و توضیح داد: سموم ممکن است در کوتاه‌مدت به افزایش تولید کمک کنند، اما در بلندمدت، به دلیل آسیب به خاک، ایجاد مقاومت در آفات در برابر سموم و افزایش نیاز به مصرف آنها، هزینه‌های تولید را بالا می‌برند.

صالحی‌فر با تأکید بر آثار زیست‌محیطی مصرف بی‌رویه سموم و کودها گفت: ورود بی‌رویه این مواد به خاک، آب‌های سطحی و زیرزمینی، موجب آلودگی محیط زیست می‌شود. همچنین تنوع زیستی، از جمله میکروارگانیسم‌های مفید خاک و حشرات گرده‌افشان، آسیب‌پذیر می‌شود و اکوسیستم‌های طبیعی تحت تأثیر قرار می‌گیرند.

تدوین سند جامع ساماندهی سموم کشاورزی در مازندران

وی درباره مراحل و روش تدوین گزارش خلاصه سیاستی اظهار کرد: با توجه به اینکه «آیین‌نامه اجرایی ورود، ساخت، فرمولاسیون و مصرف کودهای شیمیایی، زیستی، آلی و سموم دفع آفات نباتی» که در سال ۱۳۸۶ به تصویب وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست رسیده بود، به‌طور کامل و مؤثر اجرا نشده بود، همچنین پیرو ابلاغیه وزیر جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۱ با عنوان «دستورالعمل نظارت بر تولید و ارتقای سلامت محصولات گیاهی»، مسئولیت بررسی و نظارت بر باقی‌مانده ترکیبات شیمیایی به وزارت بهداشت واگذار شد.

صالحی‌فر ادامه داد: این ترکیبات شامل آفت‌کش‌ها، کودها، تنظیم‌کننده‌های رشد، هورمون‌های گیاهی، نیترات و فلزات سنگین است.

وی افزود: با توجه به اهمیت موضوع و بر اساس همان ابلاغیه، در سال ۱۴۰۱ «سند جامع ارزیابی و ساماندهی توزیع، فروش و مصرف سموم آفت‌کش در فرآورده‌های زراعی و باغی استان مازندران» را تدوین کردیم.

این استاد دانشگاه درباره دستگاه‌های مشارکت‌کننده در تدوین این سند گفت: این سند با پیگیری و سرپرستی معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی مازندران و با مشارکت نمایندگانی از سازمان جهاد کشاورزی، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، اداره کل استاندارد و اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران تهیه شد.

وی تصریح کرد: در این فرآیند، معاونت تحقیقات و فناوری و مرکز جامع سرطان دانشگاه علوم پزشکی مازندران و معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی بابل نیز همکاری داشتند. خلاصه سیاستی حاضر برگرفته از همین سند جامع است.

دو گزینه سیاستی برای مدیریت مصرف آفت‌کش‌ها

صالحی‌فر درباره گزینه‌های سیاستی و راهکارهای اجرایی پیشنهادی برای حل این مشکل گفت: گزینه‌های سیاستی در واقع چارچوب‌های کلان و جهت‌گیری‌های اصلی برای حل مسئله هستند. در این پژوهش، بر دو گزینه سیاستی اصلی تأکید کردیم.

وی نخستین گزینه را «سیاست ارتقای سلامت محصول از طریق مدیریت علمی و کنترل مصرف» معرفی کرد و افزود: این سیاست رویکردی پیشگیرانه و علمی دارد؛ به این معنا که به‌جای ممنوعیت کلی مصرف سموم و ترکیبات شیمیایی، کنترل دقیق میزان، نوع و زمان مصرف آنها پیگیری شود. هدف این است که هم قابلیت تولید حفظ شود و هم خطرات بالقوه برای مصرف‌کنندگان محصولات کشاورزی و محیط زیست به حداقل برسد.

وی دومین گزینه را «سیاست مسئولیت‌پذیری و همکاری بین‌بخشی» دانست و اظهار کرد: بر اساس این سیاست، اجرای اثربخش برنامه‌ها تنها زمانی امکان‌پذیر است که نهادهای مختلف دولتی و حاکمیتی مشارکت فعال داشته باشند و با یکدیگر هم‌افزایی کنند.

صالحی‌فر ادامه داد: انتقال مسئولیت نظارت بر باقی‌مانده ترکیبات شیمیایی از وزارت جهاد کشاورزی به وزارت بهداشت نیز دقیقاً در چارچوب همین سیاست انجام شده است تا با رویکرد سلامت‌محور، اقدامات هماهنگ‌تری صورت بگیرد.

کشاورزان، دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی؛ ذی‌نفعان اصلی طرح

این استاد دانشگاه در تشریح ذی‌نفعان و مخاطبان هدف این سیاست‌ها گفت: با توجه به اینکه موضوع اصلی، سلامت محصولات کشاورزی، مصرف سموم و همکاری بین‌بخشی است، طیف وسیعی از افراد و سازمان‌ها به‌عنوان ذی‌نفع و مخاطب این اقدامات محسوب می‌شوند.

وی با اشاره به جایگاه مصرف‌کنندگان نهایی محصولات کشاورزی افزود: سلامت افراد جامعه مستقیماً تحت تأثیر کیفیت و ایمنی محصولات غذایی قرار دارد. مصرف‌کنندگان، مخاطبان اصلی پیام سلامت محصول هستند و ارتقای سلامت جامعه، که هدف نهایی ماست، در واقع منافع عموم مردم را بازتاب می‌دهد.

صالحی‌فر کشاورزان و باغداران را از دیگر ذی‌نفعان اصلی این طرح معرفی کرد و گفت: اجرای این سیاست‌ها از یک سو ممکن است برای تولیدکنندگان دشوارتر باشد؛ برای مثال، ممکن است به تغییر روش‌های تولید، آموزش‌های جدید و رعایت پروتکل‌های سخت‌گیرانه‌تر نیاز داشته باشند که هزینه یا زحمت بیشتری به همراه دارد. از سوی دیگر، تولید محصولات سالم‌تر می‌تواند بازارپسندی و ارزش صادراتی محصولات آنها را افزایش دهد.

وی ادامه داد: در این خلاصه سیاستی، آموزش و حمایت از کشاورزان به‌عنوان یکی از اهداف مطرح شده است. سازمان نظام مهندسی کشاورزی نیز در اقدامات اجرایی نقش مؤثری دارد.

این استاد دانشگاه با اشاره به نقش دانشگاه‌های علوم پزشکی مازندران و بابل اظهار کرد: معاونت‌های غذا و دارو، مرکز تحقیقات سلامت فرآورده‌های گیاهی و دامی و معاونت تحقیقات و فناوری، به‌عنوان نهادهای متولی سلامت عمومی و تحقیقات مرتبط با سلامت، در خط مقدم تدوین و اجرای این سیاست‌ها قرار دارند و نقش اصلی را در پایش، نظارت و ارائه راهکارهای علمی ایفا می‌کنند.

وی افزود: مسئولیت قانونی نظارت بر سلامت محصولات از طریق وزارت بهداشت، این نهادها را به‌عنوان ذی‌نفعان اصلی و ناظران کلان مطرح می‌کند.

صالحی‌فر سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران و مراکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی را از دیگر ذی‌نفعان دانست و گفت: جهاد کشاورزی متولی تولیدات کشاورزی استان است. این سازمان در تدوین سند ساماندهی سموم مشارکت داشته و انتظار می‌رود فعالیت‌های سازمانی خود را با سیاست‌های جدید تطبیق دهد و در اجرای راهکارهایی مانند صدور مجوزها همکاری کند.

وی خاطرنشان کرد: همکاران ما در جهاد کشاورزی در زمینه ارائه راهکارهای اجرایی مانند صدور کد پاسخ سریع (QR Code) و گواهی سلامت از طریق سامانه‌های سانکا و سماک نقش دارند.

وی با اشاره به جایگاه سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی بیان کرد: این سازمان مستقیماً در اجرای راهکارهای فناورانه، مانند صدور QR Code از طریق سامانه سانکا، و در ساماندهی و مدیریت سموم کشاورزی نقش دارد و پل ارتباطی میان حاکمیت و بخش اجرا، یعنی خود کشاورزان، محسوب می‌شود.

صالحی‌فر درباره نقش اداره کل استاندارد و اداره کل حفاظت محیط زیست نیز گفت: اداره کل استاندارد بر ایمنی و سلامت محصول از نظر رعایت استانداردها تمرکز دارد و اداره کل حفاظت محیط زیست جنبه‌های زیست‌محیطی را دنبال می‌کند. مشارکت این دو نهاد در نظارت و اجرا، جامعیت طرح را تضمین می‌کند.

وی رسانه‌ها و پایگاه‌های خبری را نیز از مخاطبان و ذی‌نفعان مهم این برنامه برشمرد و افزود: نقش رسانه‌ها در آگاه‌سازی، اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی جامعه انکارناپذیر است. سلامت محصولات کشاورزی بدون فعالیت‌های رسانه‌ای و مشارکت فعال همه ذی‌نفعان محقق نخواهد شد.

کمبود اعتبار و ضعف هماهنگی؛ موانع اجرای راهکارها

این استاد دانشگاه در پاسخ به پرسشی درباره موانع سیاست‌گذاری و اجرای راهکارهای پیشنهادی و چگونگی کاهش آنها اظهار کرد: یکی از موانع، مشکلات اعتباری است؛ اما با توجه به اهمیت موضوع و تأثیر زیادی که ساماندهی سموم آفت‌کش بر ارتقای سلامت جامعه دارد، هزینه کردن در چنین طرح‌هایی کاملاً منطقی و بجاست.

وی افزود: انتظار می‌رود اعتباراتی که برای خرید تجهیزات و امکانات مورد نیاز پایش سموم پیش‌بینی شده است، تأمین شود و هر یک از دستگاه‌های اجرایی نقش خود را دقیق و کامل ایفا کنند.

صالحی‌فر با تأکید بر ضرورت مسئولیت‌پذیری همه دستگاه‌ها گفت: نکته مهم، باور و اعتقاد راسخ همه اجزای این فرآیند به مسئولیت خود در قبال ایمنی محصولات کشاورزی و باغی و سلامت عمومی جامعه است. بدون این باور، هیچ طرح و برنامه‌ای به نتیجه نمی‌رسد.

وی تصریح کرد: هماهنگی کامل بین دستگاه‌های مسئول در زمینه ساماندهی سموم و آفات کشاورزی برای تحقق اهداف ترسیم‌شده ضروری و غیرقابل‌انکار است.

ضرورت پایش مستمر اجرای سند و نقش استانداری مازندران

صالحی‌فر در پاسخ به پرسشی درباره پایش و ارزشیابی فرآیند اجرا و میزان تحقق راهکارهای پیشنهادی بیان کرد: به نظر من، لازم است سند و پیوست‌های عملیاتی تهیه‌شده به‌طور منظم توسط گروهی متشکل از دستگاه‌های مختلف و بر اساس برنامه زمانی مشخص، رصد و پایش شود. همچنین باید بازخوردهای لازم به دستگاه‌های مربوطه ارائه شود.

وی با اشاره به نقش حاکمیتی استانداری مازندران افزود: با توجه به این نقش، حضور فعال مدیریت‌های مرتبط استانداری در جلسات و ایفای نقش حمایتی آنها، تأثیر بسیار پررنگی در اجرای بهتر برنامه‌ها خواهد داشت.

ارتقای سلامت برنج و پرتقال و کاهش بار بیماری‌های ناشی از سموم

این استاد دانشگاه درباره نتایج مورد انتظار از سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای موفق راهکارهای پیشنهادی گفت: با اجرای موفق این راهکارها، سلامت محصولات استراتژیک مانند برنج و پرتقال ارتقا می‌یابد و بار بیماری‌های ناشی از سموم کاهش پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: کاهش هزینه‌های درمانی نظام سلامت، افزایش اعتماد عمومی به ایمنی غذا و حفظ محیط زیست از دیگر نتایج مورد انتظار است. همچنین با رعایت استانداردهای سلامت، محصولات کشاورزی استان برای صادرات رقابتی‌تر خواهند شد.

انتشار دو مقاله درباره خلاصه‌های سیاستی در مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران

صالحی‌فر در پایان و در پاسخ به پرسشی درباره نحوه دسترسی مخاطبان به متن گزارش خلاصه سیاستی گفت: دو مورد گزارش خلاصه سیاستی به‌صورت دو مقاله در مجله علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مازندران  در شماره اسفند ۱۴۰۱ و دیگری در شماره آبان ۱۴۰۴ منتشر شده است.

http://jmums.mazums.ac.ir/article-1-19267-fa.html
کاهش مصرف سموم آفت کش در محصولات کشاورزی

http://jmums.mazums.ac.ir/article-1-21815-fa.html
ساز و کار ها و دستورالعمل های لازم در راستای مدیریت صحیح استفاده از سموم و آفت کش ها با هدف ارتقای سلامت محصولات استراتژیک کشاورزی در استان مازندران